De geheime codes van een politiek verstandshuwelijk

Bij het aanbreken van het zomerreces regeren VVD en PvdA acht maanden het land. Ze kampten beide met opstanden in eigen kring, verloren een staatssecretaris en zijn nog lang niet zeker dat hun regeerakkoord werkelijkheid wordt. Maar in alle tumult is er geen bres geslagen in het verbond dat Mark Rutte en Diederik Samsom sloten. Een zoektocht naar het cement van dit verstandshuwelijk.


1. HOUD DE LIJNEN KORT

En dan gaat het opeens toch mis. Op woensdag 27 februari schuift Diederik Samsom aan bij Pauw & Witteman. Eerder op de dag heeft Jeroen Dijsselbloem, PvdA-minister van Financiën, een ronde gemaakt langs de fractiekamers van de oppositiepartijen. Hij verwacht de volgende dag slecht nieuws: pessimistische cijfers van het Centraal Planbureau (CPB), cijfers die ruim 4 miljard aan nieuwe bezuinigingen noodzakelijk maken. Wetend dat het kabinet een meerderheid in de Eerste Kamer ontbeert, maakt de bewindsman alvast een nederige gang door de krochten van het Binnenhof.


Samsom kan niet wachten. Hij heeft al wel wat ideeën, vertelt hij op tv. Een nullijn in de zorg, het bevriezen van de belastingschijven, Samsom bespreekt het openlijk. VVD'ers horen het knarsetandend aan. Maar het allerergste, vinden de liberalen, is dat Samsom in zijn enthousiasme een koppeling maakt met de komst van de nieuwe koning. 'Half april, voor de inhuldiging', zegt Samsom, moet er 'een Oranjecoalitie' zijn.


Onderhandelen via het beeldscherm, het wordt Samsom niet in dank afgenomen. Bij de VVD zeggen ze dat ze niets van het optreden wisten, bij de PvdA dat er 's middags wel degelijk overleg is geweest tussen de partijtoppen. Hoe dan ook, een paar telefoontjes later neemt Samsom het 'Oranjeakkoord' terug en verontschuldigt hij zich voor zijn 'overenthousiasme'.


Het is een hapering in een machine die doorgaans goed gesmeerd blijkt. Rutte en Samsom zijn vanaf dag 1 overtuigd dat hun partijen deze coalitie alleen overleven als de hoofdrolspelers het samen doen. Een keten is zo sterk als de zwakste schakel, klinkt het in beide kampen. De belangrijkste les die daarbij hoort: géén geheimen, álles bespreken. 'Er is een flinke professionaliseringsslag gemaakt in het politiek management', zegt een betrokkene die al langer meeloopt in Den Haag. Heel anders bijvoorbeeld dan in de vechtcoalitie CDA-PvdA-ChristenUnie van het vierde kabinet-Balkenende (2007-2010), waar miscommunicatie regeerde.


Rutte, Samsom, vicepremier Lodewijk Asscher en VVD-fractieleider Halbe Zijlstra overleggen elke maandagochtend op het ministerie van Sociale Zaken. In deze tijden van crisis is minister Dijsselbloem daar vaak bij. Samsom en Zijlstra hebben ook nog een eigen overleg, elke dinsdag tijdens het Vragenuurtje.


Ook is het staande praktijk dat deze mannen hun relevante politieke mails en sms-berichten in viervoudige-cc verzenden. Alle hoofdrolspelers stellen elkaar op de hoogte van interviews die worden gegeven, in kranten en op de tv. De Volkskrant mocht ervaren dat de weergave van een interview met Samsom al door Zijlstra was gelezen voordat de tekst geautoriseerd werd teruggestuurd naar de redactie. Zelfs de secretaresses van Zijlstra en Samsom kunnen samen koffiedrinkend worden aangetroffen in het café Staten Lokaal van de Tweede Kamer.


Die korte lijnen worden ook onderhouden met de belangrijkste buitenboordmotoren: werknemersvoorman Ton Heerts en werkgeversvoorzitter Bernard Wientjes. De laatste neemt eind juni in een vraaggesprek met de Volkskrant afstand van extra bezuinigingen van inmiddels 6 miljard euro. Op de middag vóór publicatie is in elk geval Heerts daarvan al op de hoogte. Want 'de polder' weet dat hij onder dit kabinet machtig kan zijn, mits er sprake is van één front.


Na de miskleun van Samsom bij Pauw & Witteman sust Rutte dit bij de ook ontplofte werknemersvoorman Heerts met het veelbesproken biertje in Den Bosch. De regeringspartijen en het maatschappelijk middenveld timmeren vervolgens in ten minste vier lange sessies op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum het sociaal akkoord in elkaar. Het is, op 11 april, het belangrijkste wapenfeit van het kabinet tot nu toe, al staat het door nieuwe extra bezuinigingen van 6 miljard binnen twee maanden hevig onder druk.


En politiek blijft mensenwerk. In de week van Hemelvaart - het is begin mei en reces in Den Haag - bestrijdt Samsom een om zich heen grijpende veenbrand in zijn eigen PvdA: de leden willen de strafbaarstelling van illegaliteit van tafel. Het wordt hem heet onder de voeten, maar hij houdt stand: 'terugonderhandelen' is geen optie. Hij is overtuigd dat dit onherstelbare barsten in de coalitie zal slaan, het begin van het einde. Maar net als hij zich zo standvastig toont, en allang niet meer terugkan, doet de VVD-top een onhandige zet: naar buiten toe klinkt de boodschap dat met de VVD best valt te praten.


'Onbeholpen', vinden ze dat bij de PvdA: dit is nou net wat Samsom niet kan gebruiken. Er komt chagrijn op de lijn. Rutte zelf, The Great Communicator, herstelt de schade. Hij zit die week met vrienden in New York. Hij voelt zich nu 'dubbel schuldig', laat hij weten, maar steunt Samsom telefonisch: elke dag belt de premier om te vragen hoe het met de PvdA-leider gaat in al die zalen vol bezorgde leden.


2. HOUD JE BLIK OP DE PRIJS

Regeren is niet altijd leuk. Op maandag 3 juni is de Tweede Kamerfractie van de PvdA bijeen in zalencentrum De Lindenhof in Delft. Het is een speciaal fractieberaad, bedoeld om het aanzwellende gemor in eigen kring te bezweren. Een deel van de fractie is nog steeds ongelukkig met de strafbaarstelling van illegaliteit: waarom negeert Samsom de wens van zijn eigen achterban en zijn eigen verkiezingsprogramma?


Ter voorbereiding heeft Samsom het nog maar eens opgezocht in de reglementen van de partij: dat verkiezingsprogramma telt nu even niet meer. Het staat er echt: als de PvdA regeert, telt het regeerakkoord. Daar moet de fractie dus naar leven, is zijn boodschap.


In het andere, liberale kamp is het twee maanden eerder al onrustig. Veel VVD-fractieleden - inclusief fractieleider Zijlstra - bewaren slechte herinneringen aan het regeerakkoord, dat zij ter goedkeuring zó kort mochten lezen dat zij niet in de gaten hadden dat er - met de inkomensafhankelijke zorgpremie - een zelfmoordbom in verstopt zat.


Dat zal hen niet nog een keer overkomen, is hun vaste voornemen als het kabinet de laatste hand legt aan het sociaal akkoord met werkgevers en werknemers. Tientallen amendementen bereiden de VVD-Kamerleden voor op de losse paragrafen die zij mogen lezen. Maar dat blijkt zinloos. Rutte is onverbiddelijk: een akkoord is een akkoord. Zijlstra haalt bakzeil. Woedend benen de liberalen door de gangen, razend op hun eigen premier. Rutte bouwt een hypotheek op bij zijn fractie.


Het zijn taferelen die duidelijk maken wat Rutte en Samsom bindt: de wil om te regeren - lang te regeren en uiteindelijk te oogsten. Ze willen laten zien dat hun gevestigde oude partijen, na vijf kabinetten in tien jaar, het vermogen in zich hebben Nederland te restaureren. Het is het cement in hun huwelijk.


Rutte en Samsom zijn allebei ruim tien jaar actief in de politiek en hebben een sterke behoefte aan een kabinet dat nu eens een volledige rit uitzit. Alleen dan is effectief beleid mogelijk, alleen dan is er ook tijd om aan de kiezer te bewijzen dat het werkt, alleen dan zal de electorale beloning volgen. Keep your eyes on the prize. Samsom verwijst niet slechts naar 2017, als de volgende Kamerverkiezingen zijn, maar dikwijls zelfs naar 2021. Dat is de stip op de horizon. Alle verkiezingen daartussen zijn 'stempelposten' op weg naar het hogere doel.


In kleine kring spreekt Samsom vaak over de storm waarin hij nu zit. Als de golven straks minder hoog zijn, wil hij nog steeds aan dek staan. Ook Rutte gebruikt intern de metafoor van een schip in woeste baren. De premier weet dat als ook dit kabinet snel zinkt, een Rutte III is uitgesloten. Dan staat hij niet meer aan het roer.


In Delft spiegelt Samsom zijn ongeduldige fractiegenoten voor dat ze echt hun handen nog vol krijgen als al het voorgenomen beleid in wetten wordt omgezet. Die moeten worden verdedigd in de volksvertegenwoordiging en vervolgens uitgedragen in het land. Uitgerekend Samsom, de ongeduldige, houdt zijn fractiegenoten het woord 'fasering' voor - en dat ongedurigheid nu geen zin heeft.


Kamerlid Désirée Bonis houdt hij er niet mee binnenboord. De nummer 9 op de verkiezingslijst, hoogste nieuwkomer bovendien, stapt een week later op, gefrustreerd door de onmacht van de politieke praktijk. Ook partijcoryfee Jan Pronk verlaat de partij. Samsoms stip aan de horizon is niet de hunne.


3. LEEF BIJ DE DAG

'Voelt u zich de co-piloot van Mark Rutte met de ambitie zelf de piloot te worden?', vraagt Twan Huys eind maart in College Tour aan Diederik Samsom. De PvdA-leider, gevat: 'Ik voel me meer de steward die in het gangpad staat en zegt: rustig blijven mensen, de luchtzak is zo weer voorbij.'


Dat is humor die ze waarderen bij de VVD. Ze weten dat Samsom op den duur zelf premier wil worden. Dat steekt hij niet onder stoelen of banken. Maar hij weet ook wat daarvoor nodig is: dat het huwelijk standhoudt. Het helpt dat er in de toppen wederzijds respect is. 'Als je het met elkaar kan vinden, maakt een coalitie een grotere kans dan als dat niet zo is', aldus Samsom tegen Huys.


Maar na acht maanden is er nog een les geleerd: maak het niet te groot. Alomvattende akkoorden bestaan niet. Houd het klein, is na acht maanden het devies. Leef bij de dag. Geen 'Oranjeakkoorden' in de polder of grote deals met groepen oppositiepartijen, maar stapje voor stapje vooruit - elke omzeilde klip is er één: woonakkoord, zorgakkoord, sociaal akkoord, pensioenakkoord, een nieuw bezuinigingspakket en straks een reeks wetten. Stapje voor stapje vooruit. Hoe hoger de verwachtingen, des te groter de schade als het niet lukt.


Voor de oppositie is het makkelijk schieten. Daar omschrijft men het regeringsbeleid als 'gedoe met botsauto's' bestuurd door 'licht overspannen bewindslieden'. Bovendien: 'Niemand lijkt het overzicht te hebben. Ook Rutte niet.'


Of het niettemin gaat werken zo? Voor het antwoord is het te vroeg. Het komende parlementaire jaar wordt beslissend voor Rutte II. Een stroom aan wetten moet langs de Raad van State en de Tweede Kamer, om uiteindelijk in de senaat te belanden. Daar zal blijken hoe gepolariseerd deze zich opstelt. Vaststaat dat de senaat wel wetten kan wegstemmen, maar geen kabinetten naar huis stuurt.


Een groter gevaar, zoals in elk huwelijk, is sleetsheid. Het op elkaar uitgekeken raken. De kans daarop is in deze coalitie groter op fractieniveau dan op het niveau van de leiders. Haagse fracties zijn de vertegenwoordiging van de achterban. Als die achterban opstandig wordt en een fractie onrustig, kan chagrijn in de relatie ontstaan.


In Balkenende IV boterde het niet tussen de leiders. Op fractieniveau, tussen Kamerleden, was er vaak wel een goede verstandhouding. In Lubbers III (CDA en PvdA) konden premier Lubbers en vicepremier Kok het goed vinden, maar botsten de fracties.


De bananenschillen liggen klaar. Koopt het kabinet voor 4 miljard het JSF-gevechtsvliegtuig, terwijl het tegelijkertijd voor 6 miljard bezuinigt? Dat kan de druppel worden voor de PvdA-leden. En daarmee voor een deel van de Tweede Kamerfractie, die er deze week al een stevig debat over had.


Resulteren nieuwe bezuinigingen in september in nieuwe nivelleringen? De VVD-fractie staat op scherp. De VVD, waarschuwen ingewijden, is bovendien een partij waarin een binnenbrand in alle richtingen kan uitslaan. Bij de PvdA zeggen ze dan: huur vijf avonden een zaal, zet Samsom erin en daarna is het weer rustig. Dat crisismanagement heeft in de VVD geen traditie. De PvdA beschouwt dat als een potentieel gevaar.


In de VVD zit ook het grootste vraagteken: is Halbe Zijlstra de zwakste schakel in de keten van Rutte II? In het klavertjevier Rutte-Asscher-Samsom-Zijlstra is de liberale fractieleider de meest ongewisse factor. Rechtser dan Rutte. Iemand die graag een ruit ingooit. Minder dan Rutte en Samsom gecommitteerd aan de stip aan de horizon. Want dat is een stip, fluisteren VVD'ers, die in geval van onrust door veel liberalen zal worden opgevat als toch vooral Samsoms stip. Immers, wat kan de VVD straks laten zien bij de verkiezingen? Waarop kunnen liberalen trots zijn? Geen VVD'er die snel een lijstje met successen noemt.


Als het verstandshuwelijk komend jaar niet bestand blijkt tegen de tegenwind, lijkt Halbe Zijlstra de eerstaangewezene om de scheidingspapieren aan te vragen.


Dit artikel is gebaseerd op dertien achtergrondgesprekken met betrokkenen van diverse partijen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden