Reportage Narcostaat Nederland: Witwassen

De geest van Klaas Bruinsma leeft voort in de 16 miljard euro die jaarlijks in Nederland wordt witgewassen

Een geldtransactie begint in Nederland en keert met slingerbewegingen en U-bochten terug in Nederland. Beeld Harry Cock

Miljarden worden er jaarlijks in Nederland witgewassen. Vennootschappen in belastingparadijzen spelen daarbij een hoofdrol. Topcrimineel Klaas Bruinsma hanteerde die methode al. Fiscus, notarissen, makelaars en politie laten veel ‘fout geld’ lopen, stellen critici. Hoe kan het beter?

Klaas Bruinsma, van het gelijknamige drugssyndicaat uit de jaren tachtig, is al geruime tijd niet meer onder ons en toch is hij nog springlevend. Bruinsma organiseerde zijn hasj­imperium als een multinational. Zijn bedrijf was erop gericht grote hoeveelheden geld uit de spelonken van de criminaliteit naar de salons van de bovenwereld te transporteren. Hij had behalve handlangers uit de onderwereld fiscalisten in dienst, advocaten, notarissen en corrupte ambtenaren. Het businessmodel-Bruinsma floreert nog altijd.

Jan van Koningsveld zat destijds als rechercheur bij de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst, de Fiod. In 1990 ging hij deel uitmaken van het omvangrijke politieteam dat jacht maakte op Bruinsma. Nu wachtte hem het echte werk, dacht hij. Al snel was er de ontnuchtering: veertig man hielden zich bezig met het tappen van gesprekken, twintig rechercheurs volgden de gangen van Bruinsma en zijn kameraden. Slechts vier man − Van Koningsveld, een Fiod-collega en twee gemotiveerde politiemensen − concentreerden zich op de centen. De jacht richtte zich op de ­kerels en de kilo’s, niet op de knaken. Van Koningsveld: ‘Men had geen benul van financieel rechercheren. Tot op de dag van vandaag gaat dat al te vaak niet goed. Politiemensen die financieel niet zijn onderlegd, pakken de goede signalen niet op. Dan heeft tappen bijna geen zin.’

Uit WODC-onderzoek naar witwasgeld, 2018: ‘Voldoende financieel-economische kennis binnen de opsporing is nodig om het gebruik van bedrijfsconstructies te doorgronden en aan te pakken.’

De methode-Bruinsma

Bruinsma was de eerste die aan offshore banking deed: je koopt in een ver land, voorbij de horizon van de fiscus, een paar fakefirmaatjes. De directeur is een lokale stroman – jouw naam, jouw betrokkenheid blijft buiten beeld. Je stort je geld op bankrekeningen in een ander ver land. Jouw miljoenen staan op naam van die nepbedrijven. Zij verstrekken jou leningen om hier te investeren, bij voorkeur in vastgoed. Je ‘leent’ in feite eigen geld. Als zwart geld laat je het wegbrengen, fris en witgewassen keert het terug.

Een Amerikaanse consultant, Ken ­Rijock, schreef een boek over zijn carrière in de jaren tachtig als witwasser voor drugsbaronnen. Een goed boek is het niet, maar het laat wel zien hoe kinderlijk eenvoudig het is om van fout geld braaf geld te maken.

Rijock onderhield een pendeldienst tussen Miami en het Caribisch eilandje Anguilla; elke week stortte hij er miljoenen. Hij beschrijft de eerste keer: ‘De jeeps stopten voor een normaal winkelcentrum en we stapten uit. (...) Henry (zijn tussenpersoon, red.) moet mijn argwaan hebben gevoeld. ‘Het is een goede regeling. Je kunt hier niets kopen. Het zijn allemaal banken en beheermaatschappijen. Je registreert hier de bedrijven en deze mensen beantwoorden de telefoon en doen alsof je hier een bedrijf hebt’.’

Voor anderhalf miljoen gulden kocht in 1989 een zekere Adkins een landgoed in Elspeet. De hypotheek kwam van een financieringsmaatschappij uit Hongkong. De financieringsmaatschappij en koper Adkins hadden dezelfde juridisch adviseur. De man was tevens de vaste advocaat van Klaas Bruinsma. Adkins behoorde tot de entourage van Bruinsma. Formeel was er niets aan de hand: er was een financieringsmaatschappij uit Hongkong met interesse voor investeringen in landgoederen. Niet iets om van op te zien, toch?

In de vroege uren van 27 juni 1991 werd Klaas Bruinsma op een parkeerterrein bij het Hilton Hotel in Amsterdam doodgeschoten. Hij was 37 jaar.

Willem Endstra was volgens topcrimineel John Mieremet ‘de bankier’ van de Hollandse onderwereld rondom Holleeder. Tussen Endstra en Bruinsma zit zo’n vijftien jaar. Endstra ging te werk volgens het stramien-Bruinsma. In het kort: afpersingsgeld van Holleeder werd door diens financiële man Endstra ondergebracht bij vastgoedondernemer Paarlberg die gebruikmaakte van offshore-vennootschappen uit belastingparadijzen om 17 miljoen euro wit te wassen.

Die fakevennootschappen beschikten over bankrekeningen in diverse landen, maar nooit in het land waar de vennootschappen stonden geregistreerd. Dat is het stramien: een geldtransactie begint in Nederland en keert met slingerbewegingen en U-bochten terug in Nederland. Oud-rechercheur Van Koningsveld: ‘Offshore is altijd vijfdimensionaal.’

Willem Endstra werd op 17 mei 2004 vermoord op de Apollolaan in Amsterdam, niet ver van de plek waar Bruinsma stierf. Hij was 51 jaar.

Rondedans van 16 miljard

Jan van Koningsveld (1950) werkt niet meer bij de politie en de Belastingdienst. Hij is afgestudeerd in privaatrecht, strafrecht, douanerecht en fiscaal recht, hij is eind 2015 gepromoveerd op een proefschrift over ‘vage vennootschappen, anonieme eigenaren en onbekende geldstromen’.

Van Koningsveld heeft in Almere een eigen onderzoeksbureau, het Offshore Kennis Centrum. Hij doet onderzoek in de kosmos van het onbedaarlijke witwassen. Zijn voornaamste bevinding is dat Bruinsma dood mag zijn, maar dat de methode-Bruinsma alive and kicking is: hoe door fictieve claims misdaadgeld een legale herkomst krijgt. In Bruinsma’s tijd verliep het met één, hooguit twee tussenstappen, nu is het een rondedans. Dat is het verschil – een verschil in aankleding, meer niet. De over­heden weten zich nog altijd geen raad. ‘De offshorewereld’, schrijft Van Koningsveld in zijn proefschrift, ‘lijkt wel een soort Atlantis dat nog ontdekt moet worden door overheden ­wereldwijd.’

Van Koningsveld mag graag spreken van een wereld van schijn en ­wezen. Wie zijn miljoenen wil veiligstellen en een firma als dekmantel zoekt, hoeft deze niet zelf op te richten. Je koopt er gewoon een, op de Maagdeneilanden of in ­Panama. Wat die plekken gemeen hebben: geen belastingheffing, geen belastingaangifte, dus ook geen informatieverstrekking aan belastingdiensten uit andere landen, geen of zeer beperkte jaarrekeningen, geen accountantsverklaringen en al helemaal geen openbaar register van begunstigden.

Van Koningsveld heeft de methode zelf levensecht beproefd, via een Engelse bedrijvenaanbieder. Hij kocht voor 49 euro de aandelen van een nieuw op te richten Limited en noemde die Wemax Limited – naar dochter Wendy en hond Max. Hij zegt: ‘Letterlijk en figuurlijk was Wemax niets meer dan een hangmap op een Londens advocatenkantoor.’ Als Van Koningsveld buiten zicht van de autoriteiten wenste te blijven, was een advocaat voor 490 euro graag bereid de vennootschap te vertegenwoordigen. Zie deze als een butler: hij weet alles en zal desgevraagd niets verklaren: ‘For the highest level of privacy we offer a lawyer as nominee director. (...) This ensures that your personal information is not submitted to any authority.’

Het offshorevehikel was klaar om geld te lenen aan de witwasser. Zat die dan niet met een schuld aan in dit geval Wemax Ltd.? Van Koningsveld: ‘Maar die schuld is zijn eigen misdaadgeld.’ Hoe verantwoordde hij de lening als hij niet afloste en geen rente betaalde? ‘Dan verwacht je een actieve rol van de fiscus.’

Hier en daar een paard

Van Koningsveld klaagt al jaren aan. Hij geeft geregeld trainingen en lezingen om de geesten wakker te maken. Hij werkt aan de ontwikkeling van een index, een digitale database van risicolanden. Binnen de EU wordt onderzoek gedaan, de Fiod weert zich, er komen meer meldingen binnen over bedenkelijke transacties, onder andere door notarissen. Maar de kennis is versnipperd en een structurele aanpak is er niet.

Van Koningsveld kan niet begrijpen dat overheden zich neerleggen bij situaties waarin financiële experts fout geld langs zo veel bankkantoren loodsen dat het spoor terug niet meer te volgen is. Waarin notarissen niet vragen wat een overschrijving uit een land als Azerbeidzjan te betekenen heeft. Waarin omvangrijk vastgoed wordt aangekocht met witgewassen drugswinsten

Van Koningsveld: ‘Elke keer zie je hetzelfde: ons systeem van poortwachters functioneert niet goed. Daardoor kan dat geld in het officiële circuit komen. Als fiscus, notarissen, makelaars, politie hun werk goed zouden doen, kregen we heel veel crimineel geld eerder in beeld.

‘Ik heb onderzoek gedaan, ik heb bij het kadaster gekeken: hoe vaak zou gebruik worden gemaakt van ­loanback structuren – een crimineel leent van een offshorevennootschap, maar het is in feite zijn eigen geld? We pakken niks af van die vennootschappen. Overheden plukken zwart geld van bankrekeningen en luxegoederen als auto’s en boten worden in beslag genomen, en hier en daar een paard. In vennootschappen wordt het meeste geïnvesteerd, maar in die sector pakken we nagenoeg niks af.

‘Vergelijk het witwassen met een zwempartij – er zijn voor de opsporing twee momenten waarop er kansen zijn. Aan het begin, wanneer de boef het water induikt. En aan het eind, wanneer hij bovenkomt. Twee momenten van zichtbaarheid. Zolang hij onder water is, vinden we hem niet. Vermogens die van België naar Panama naar Hongkong naar de Maagdeneilanden gaan, zijn niet te volgen. Dan ben je twee jaar bezig met onderzoek, de teamleider zegt op een zeker moment: oké jongens, we weten wie het is, hij heeft vier jaar gekregen, maar dat vermogen van hem, die 20 miljoen, krijgen we niet boven water, we stoppen ermee. Dan heeft de criminaliteit toch weer gewonnen. Máár het moet een keer van Nederland naar België zijn gegaan en het moet een keer terug zijn gegaan. Daar liggen je kansen, aan het begin en aan het eind.’

Ocean's Eleven in het echt

Ken Rijock, de witwasser van Miami, liep uiteindelijk tegen de lamp. De wijze waarop dat gebeurde, is nog wel leerzaam. Het waren, zo beschrijft hij in zijn boek, niet de politie en de mensen van justitie die hem op het spoor kwamen. Het waren de financiële experts van de Belastingdienst die hem klemzetten. Rijock: ‘De Belastingdienst was bij mij uitgekomen, omdat hij als enige instantie witwassen begrijpt. De DEA (Amerika’s dienst voor de opsporing van drugs, red.) concentreert zich uitsluitend op drugs, de douane concentreert zich op de smokkel, maar de fiscus volgt het papieren spoor. Een speciale eenheid, bestaande uit verschillende diensten had jarenlang bewijzen verzameld om organisaties van onze omvang veroordeeld te krijgen.’

Jan van Koningsveld: ‘Het is altijd te winnen. Maar alleen onder voorwaarden. Er moet motivatie zijn. Er moet worden doorgezet. Er moet geld en capaciteit zijn. Daaraan ontbreekt het nog te vaak. Ik zou zo graag zien dat het een voornaam onderwerp wordt in de opleidingen. Als rechercheurs finan­ciële opsporing niet leren, gaan ze het nooit vinden. Dit onderwerp komt niet op de universiteiten aan de orde, ook amper op de politieacademie. Dat is vreselijk jammer.’

Kreeg hij weleens een bijzondere onderzoeksopdracht, dan stelde hij zijn eigen team samen. Zes man was genoeg. Maar dan wel de besten.

Hij zegt: ‘Ken je de film Ocean's Eleven? De kluis van het casino in Las Vegas wordt gekraakt. Op superprofessionele wijze. De leider van de bende gaat als volgt te werk: ik heb niet een figuur nodig die een kluis kan openbreken, nee, ik heb de figuur nodig die als beste een kluis kan openbreken. Ik heb de beste chauffeur nodig, niet een goede chauffeur, nee, de beste. Alleen de beste boeven mogen aan die klus meedoen. Datzelfde moet je hebben in dit soort ­onderzoek. Dan heb je een kans dat je het gaat redden.

‘Toen wij onze tanden zetten in Bruinsma vroegen we ons af: waar heeft hij al zijn geld gelaten? Waarom komen we er niet achter? Nu zijn we dertig jaar verder en we stellen ons dezelfde vragen.’

Witwassen: een business van miljarden

Zestien miljard euro wordt elk jaar witgewassen in ­Nederland, bijna evenveel als we uitgeven aan het primair en voortgezet onderwijs bij elkaar. Negen miljard komt uit het buitenland. Het WODC, het ­wetenschappelijk instituut van Justitie, berekende het en stelde vast dat een belangrijk deel drugsgeld is.

Op een populaire plek voor witwassers, de Britse Maagdeneilanden met 35 duizend inwoners, staan bijna anderhalf miljoen vennootschappen geregistreerd.

In een ‘bepaald’ jaar kwam Jan van Koningsveld van het Offshore Kennis Centrum 12 miljard euro aan bedenkelijke leningen van alleen offshorevennootschappen tegen. ‘Bij al die transacties waren notarissen betrokken. Ik zocht uit hoeveel notarissen iets hadden gemeld over ongebruikelijke transacties. Drie.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden