Analyse

De geest terug in de fles? ‘Het hoofd koel houden en geen oorlogstaal’

Rellen bij de Beijerlandselaan in Rotterdam. Beeld Arie Kievit / de Volkskrant
Rellen bij de Beijerlandselaan in Rotterdam.Beeld Arie Kievit / de Volkskrant

Terwijl haast iedereen de avondklok respecteert, is de geweldseruptie op sommige plekken ongekend. Voor het vervolg wordt gevreesd. Hoe krijgen we de geest weer in de fles? ‘Je wilt dat de relschoppers zoveel mogelijk alleen staan.’

Heftige beelden die je niet vaak ziet in Nederland: bereden politie die in linie – en met geheven wapenstok – richting menigte draaft, politiehonden die in dijbenen bijten, een waterkanon dat een meisje tegen een muur werkt. Het zijn escalaties die burgemeesters graag willen voorkomen, wat doorgaans lukt. Maar in meerdere gemeenten ontaardden demonstraties tegen de invoering van een avondklok volledig.

‘Dat iedereen snakt naar vrijheid, begrijp ik’, zei burgemeester John Jorritsma van Eindhoven, zondag epicentrum van een geweldschok. ‘Maar dit is gewoon een dikke middelvinger naar iedereen die probeert ons land gezond en veilig te houden.’ 

Voor Jorritsma bestaat geen twijfel: de relschoppers die zijn stad in een ravage achterlieten, was het niet te doen om de coronamaatregelen. ‘Van demonstreren was geen sprake, geweld tegen de politie was van begin af aan het doel’, verklaarde de burgemeester, die zelfs het woord ‘burgeroorlog’ in de mond nam. ‘Criminele acties’, viel demissionair premier Mark Rutte hem bij. ‘Ontoelaatbaar en onacceptabel. Dit heeft niets te maken met een strijd voor vrijheid.’

Rellen bij de Beijerlandselaan in Rotterdam. Vele winkels zijn vernield. Beeld Arie Kievit / de Volkskrant
Rellen bij de Beijerlandselaan in Rotterdam. Vele winkels zijn vernield.Beeld Arie Kievit / de Volkskrant

In de meeste steden en dorpen verloopt de invoering van de avondklok geruisloos. Weliswaar werden zaterdag en zondag bij elkaar 5765 mensen beboet voor het overtreden van de avondklok, maar de meeste straten waren ’s avonds uitgestorven. In een tiental gemeenten liepen betogingen echter volledig uit de hand. De politiebond had zo’n geweldseruptie in decennia niet meegemaakt en vreest dat de rellen een voorbode zijn voor meer.

Sociale media

Dat de rellen veelal via sociale media geïnitieerd worden, maakt ze ongrijpbaar en vooraf moeilijk op waarde te schatten. Eenduidig van aard zijn de wanordelijkheden bovendien allerminst. Op Urk lijkt met het in brand steken van de GGD-teststraat een uitroepteken geplaatst door lokale jongeren, die zich eerder in aanloop naar de jaarwisseling al uitten met anti-autoritaire onlusten. 

In Eindhoven was het rellende gezelschap gemêleerd en zeker niet alleen uit eigen stad. De jongste onder de 62 opgepakte verdachten is 14 jaar, de oudste 56. Het gaat vooral om tieners en twintigers, meldt de politie. ‘Een deel van hen komt uit Eindhoven en omliggende dorpen. Maar we zien ook veel verdachten uit overige delen van Brabant en zelfs daarbuiten komen.’ 

De vraag is hoe stadsbestuurders toekomstige rellen denken te voorkomen. ‘Het is nu belangrijk om het hoofd koel te houden. En te stoppen met ophitsende beschrijving van de situatie in oorlogstermen’, zei voorzitter Hubert Bruls maandagavond na afloop van het wekelijkse beraad van de 25 veiligheidsregio’s. Enkele uren eerder had de burgemeester van Roermond nog opgeroepen desnoods het leger in te zetten.

Bij daglicht

Volgens de burgemeester van Nijmegen kunnen de nationale politie en de Koninklijke Marechaussee de situatie voorlopig nog aan. ‘Ik wil voorkomen dat we echte demonstranten op een hoop gooien met de rellers. Een demonstratieverbod moeten we niet willen. Maar we kunnen wel eisen gaan stellen. Bijvoorbeeld een maximaal aantal mensen toelaten, en alleen bij daglicht.’ Eerder zei hij dat ‘coronahooligans’ demonstraties hadden ‘gekaapt’. Voor de politie zijn demonstranten moeilijk van relschoppers te onderscheiden, aldus Jan Struijs, voorzitter van de Nederlandse Politiebond. 

De burgemeesters worstelen met een ander dilemma: als zij vrijheden zoals het recht van demonstratie nog verder inperken, laden ze de verdenking op zich geen ruimte te laten voor tegengeluid. Juist dat zou koren op de molen van querulanten zijn.

Volgens hoogleraar veiligheid en collectief gedrag, aan de Rijksuniversiteit Groningen Otto Adang heeft de overheid de rellen deels aan zichzelf te danken. ‘De beslissing tot een avondklok is vrij snel genomen, omgeven door onduidelijkheid over het nut ervan en zonder politieke eensgezindheid. Voor iemand die wacht op een gelegenheid om te rellen, zijn dat ideale omstandigheden.’ Daar komt bij, stelt Adang, die ook les geeft aan de Politieacademie, dat de minister van tevoren aankondigde hard te zullen handhaven. ‘Dan heb je dus geen speelruimte meer over als politie om te de-escaleren.’

Rellen bij de Beijerlandselaan in Rotterdam. Beeld Arie Kievit / de Volkskrant
Rellen bij de Beijerlandselaan in Rotterdam.Beeld Arie Kievit / de Volkskrant

Veel Nederlanders roepen verontwaardigd om een harder optreden tegen relschoppers, signaleert Adang. ‘Maar je kunt niet in ieder dorp een peloton ME neerzetten. Je wilt bereiken dat burgers zelf zeggen: dit is niet normaal. En dat ouders hun zoon van 14 of 24 jaar binnenhouden.’

Vier principes

Als de overheid zich aan vier principes houdt, stelt de hoogleraar op basis van eigen onderzoek, kan voorkomen worden dat een harde kern van geweldplegers kans ziet in actie te komen en zich te verstoppen tussen vreedzame demonstranten: empathie tonen, legitieme demonstraties faciliteren (boos zijn op de overheid mag), heldere communicatie en, tenslotte, onderscheid maken tussen demonstranten (niet iedereen slaan). Dat geeft volgens hem het beste recept om grootschalige escalaties te voorkomen. ‘Je wilt dat de relschoppers zoveel mogelijk alleen staan.’

Bruls haastte zich na het veiligheidsberaad naar zijn eigen stad, waar hij – net als diverse collega’s – een noodbevel had afgekondigd. ‘Omdat wij uit allerlei berichten de indicatie kregen dat mensen naar het centrum van Nijmegen trekken om daar ‘lekker’ te gaan plunderen.’

Veel meer smaken hebben ze niet, de burgemeesters, die met enige vrees vooruit kijken. De onlusten in Eindhoven lokten copycat-gedrag uit en dat kan nog wel even doorgaan. Demissionair premier Rutte wilde maandag niet speculeren over mogelijk aanvullende maatregelen. ‘Als uit de analyses blijkt dat er meer moet gebeuren, gaan we dat doen’, zei hij, waarbij hij benadrukte dat de politie zondag in zijn ogen zeer adequaat had opgetreden. Mogelijk tegen beter weten in appelleerde hij wederom aan maatschappelijke verantwoordelijkheid. ‘Weet dat praktisch honderd procent van Nederland dit afkeurt.’

Lees ook

Hoe de knop in Eindhoven om ging. ‘Ben zo trots op al die strijders! REVOLUTION!!!!’

‘Stelletje tering tyfus fascisten!’ De agressie hakt er flink in bij de GGD-medewerkers

Opinie: Demonstranten Museumplein hadden niet uiteengeslagen, maar beschermd moeten worden

Dag 3 van de avondklok in Nederland: rellen, plunderingen, traangas en ruim 180 arrestaties

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden