ANALYSE

'De geest is uit de fles'

PvdA-voorzitter Hans Spekman ziet in Geert Wilders 'een gevaar voor de democratie'. De PVV-leider vreest een 'kogel van links'. Over één ding zijn ze het eens: 'De geest is uit de fles.'

Wilders haalt inderdaad hard uit. De PVV-leider voelt zich 'gedemoniseerd' door Spekman ('een ongelooflijke domkop'). 'Als er een kogel komt van links, staan er vier letters op. PvdA.' Beeld Freek van den Bergh

Als D66-leider Alexander Pechtold 's ochtends in NRC Next de opmerkingen van Hans Spekman leest, voorvoelt hij al hoe de rest van de dag gaat verlopen. Volgens de PvdA-voorzitter vormt Wilders met zijn oproep tot verzet en zijn gespeculeer over een revolte 'een gevaar voor de democratie'. Pechtold: 'Dan weet je: Hij gaat d'r op en d'r over.'

Wilders haalt inderdaad hard uit. De PVV-leider voelt zich 'gedemoniseerd' door Spekman ('een ongelooflijke domkop'). 'Als er een kogel komt van links, staan er vier letters op. PvdA.' Zijn rechterhand Martin Bosma noemt de uitlatingen 'absurd'. 'Door ons als vijanden van de democratie te bestempelen, gooien ze olie op het vuur. Links radicaliseert.'

Zo gaat het al jaren, meent Pechtold. 'Bij kritiek draait Wilders de rollen om en manoeuvreert zichzelf gretig in de slachtofferrol. Ik wil niet zeggen dat hij misbruik maakt van zijn positie als bedreigde politicus, maar het is op het randje. Het is terecht dat Spekman zegt dat Wilders een sfeer oproept waarin iedereen die het niet met hem eens is, wordt weggezet als nep. Voor dat debat duikt hij weg, terwijl hij als belangrijk politicus ook een verantwoordelijkheid heeft om geweld in onze democratie tegen te gaan.'

'Fittie'

Andere fractievoorzitters reageren huiverig op de zoveelste discussie over Wilders. 'Wéér een fittie,' verzucht GroenLinks-leider Jesse Klaver. 'Wie schiet iets op met dat gepingpong? Ideeën moet je bestrijden met betere ideeën. In het huidige klimaat kunnen politici beter de kalmte bewaren.'

Ook ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers zit in dubio. Met kritiek op Wilders neem je volgens hem niet 'de legitieme zorgen van heel veel burgers weg'. Tegelijkertijd vindt Segers ook dat de PVV'er 'een antidemocratisch klimaat' schept door democratische instituten als het parlement en de onafhankelijke rechtspraak in twijfel te trekken, vrouwen te 'bewapenen' met (nep-)pepperspray, en te hinten op een revolte. 'Ik ben bang dat hij krachten losmaakt die hijzelf straks niet meer onder controle heeft,' zegt Segers. 'Hij vist in troebel water.'

Wilders zelf wil daar niks van weten. 'Ik ben een democraat. Ik heb altijd gezegd dat het verzet geweldloos moet zijn. Ik heb ook niet gedreigd met een revolte, maar er voor gewaarschuwd.' Dat de PVV-achterban zijn woorden misschien anders opvat, wil er bij hem niet in. 'PVV'ers zijn hele intelligente mensen.'

Sarah de Lange, een politicoloog die gespecialiseerd is in populistische bewegingen, ziet een herhaling van oude patronen. 'Wilders is er heel goed in om te balanceren op de rand van acceptabel en niet-acceptabel. Zijn taalgebruik is altijd ambigu en multi-interpretabel. Nu ook weer. Een revolte hoeft niet gewelddadig te zijn. Dat zijn achterban zich verder afkeert van het politiek bestel als de PVV straks weer buitenspel staat, is ook heel goed mogelijk.'

De intimidaties die momenteel plaatsvinden bij de besluitvorming rond asielzoekerscentra zijn moeilijk direct te koppelen aan Wilders. Er spelen volgens De Lange tal van factoren. Bovendien zijn ook in landen als Zweden en Duitsland vergelijkbare incidenten.

Überdemocraat

Het cruciale verschil tussen Spekman en Wilders is volgens De Lange dat ze een andere definitie van democratie hanteren. 'Wilders doet mee aan de verkiezingen, aan alle debatten en is een uitgesproken voorstander van referenda. In sommige opzichten is hij een 'Überdemocraat'. Maar anders dan de overige partijen hecht hij niet aan de checks and balances van de liberale democratie. De rechtstatelijke aspecten, de scheiding der machten, internationale verdragen, een controlerende Eerste Kamer: voor Wilders zijn dat alleen maar belemmeringen van de volkswil. Dat deelt hij met andere populistische bewegingen.'

Wilders en zijn tegenstanders blijven daardoor langs elkaar heen praten. Ook gisteren weer. Spekman wil dat de PVV-leider zijn opmerkingen over een mogelijke revolte terugneemt: 'De geest moet terug in de fles, en daar heeft hij een rol in.' Wilders: 'De geest gaat alleen terug in de fles als de politiek eindelijk gaat doen wat het volk wil.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden