De geest is uit de fles: europarlementariërs willen zelf kandidaten voorzitterschap aandragen

Touwtrekken over opvolging Juncker

Woensdag stemmen de europarlementariërs over de manier waarop een nieuwe voorzitter van de Europese Commissie wordt gekozen. Zij willen de topkandidaten kunnen aandragen. Regeringsleiders hebben bezwaren.

Voor de europarlementariërs is er geen twijfel mogelijk: de noviteit waarmee ze in 2014 hun Spitzenkandidat Jean-Claude Juncker tot voorzitter van de Europese Commissie katapulteerden, is een succes geworden. Foto reuters

Voor de europarlementariërs is er geen twijfel mogelijk: de noviteit waarmee ze in 2014 hun Spitzenkandidat Jean-Claude Juncker tot voorzitter van de Europese Commissie katapulteerden, is een succes geworden. Zo'n groot succes zelfs, dat het parlement woensdag de regeringsleiders waarschuwt niet meer te morrelen aan deze geslaagde machtsgreep met topkandidaten. Het is slikken of stikken voor premier Rutte en zijn collega's, aldus de parlementariërs.

Het tijdperk dat de leiders achter gesloten deuren de Commissievoorzitter aanwezen, is definitief voorbij als het aan de parlementariërs ligt. Alle grote fracties scharen zich vanmiddag achter het principe dat de kiezer en het parlement bij de Europese verkiezingen in mei 2019 bepalen wie Juncker opvolgt. De geest is uit de fles, beseffen ook de leiders, maar hun tandengeknars is hoorbaar.

Wat zijn de bezwaren?

De meeste van de premiers zijn nog steeds verbolgen over de manier waarop het parlement hen in 2014 voor het blok zette. Begrijpelijk, de keuze van de Commissievoorzitter is een effectief machtsmiddel. Decennialang verzekerden de leiders zich op deze manier van een welwillende voorzitter met een luisterend oor. Die invloed geven ze niet graag uit handen.

Maar Rutte en zijn collega's hebben meer bezwaren tegen het circus met de Spitzenkandidaten. Het zou zittende premiers ervan weerhouden de baan te ambiëren, omdat hun rol thuis is uitgespeeld zodra de Brusselse interesse publiek wordt. 'Het resultaat is dat alleen Brusselse bubbelbewoners en apparatsjiks een kans maken', klaagt een diplomaat.

Daarbij vrezen de leiders voor het precaire evenwicht tussen de verschillende Europese topfuncties: de balans tussen grote en kleine lidstaten, tussen noord en zuid, oost en west, tussen de politieke partijen. Sowieso al een zaak van minutieus manoeuvreren dat alleen maar moeilijker wordt als het parlement eenzijdig de Commissievoorzitter vaststelt.

Maar bovenal vragen de leiders zich af: voor welk probleem is de Spitzenkandidat de oplossing? Heeft het in 2014 de opkomst bij de Europese verkiezingen verhoogd? Nee, die daalde van 42,9 procent (2009) naar 42,6. Heeft het de kloof tussen de burger en Brussel verkleind? Niet merkbaar. Is Juncker populairder dan zijn voorgangers Barroso, Prodi en Santer? Ook dat wordt met geen enkel onderzoek gestaafd.

Wat zijn de voordelen?

Het drukt het enthousiasme bij de parlementariërs geenszins. 'Het is gewoon een kwestie van democratie', zegt Manfred Weber, de leider van de Europese christen-democraten over de Spitzenkandidaten. Anno 2018 is het niet langer gepast dat een invloedrijke functie als het Commissievoorzitterschap in het geheim wordt ingevuld.

Het parlement denkt dat burgers meer geïnteresseerd raken in de EU als ze de kans krijgen de Commissievoorzitter te kiezen, vaak de enige Brusselse politicus die ze bij naam kennen. Het zou de Europese stembusgang relevanter maken, wat de opkomst ten goede komt. Dat dit effect in 2014 niet zichtbaar was, wijten parlementariërs aan de onbekendheid destijds. 'Het was de eerste keer, in 2019 gaat het beter', meent een partijmedewerker. Voor alle zekerheid overweegt het parlement 17 miljoen euro voor de Spitzenkandidaten-campagne uit te trekken.

'Het is niet dé oplossing voor het democratisch tekort in Europa', stelt GroenLinks-europarlementariër Bas Eickhout. 'Maar het helpt als de Commissie meer verantwoording aflegt aan het parlement en als haar voorzitter zich gekozen weet door dat parlement. Juncker gaat vaker het gevecht aan met de leiders dan Barroso. En vergeet niet: het alternatief is dat de leiders lekker in hun achterkamertjes de dienst blijven uitmaken.'

Zich bewust van de weerzin bij de leiders, wijzen de parlementariërs erop dat zij de nieuwe Commissievoorzitter moeten goedkeuren. Het parlement dreigt openlijk alle kandidaten af te wijzen behalve de Spitzenkandidat.

Waar draait het op uit?

Over twee weken bespreken de regeringsleiders de perikelen rond de verdeling van Europese topbanen. Dat hadden ze in 2014 afgesproken, maar het is er steeds niet van gekomen. Vooralsnog steunen alleen de Italiaanse, Ierse en Kroatische premiers het parlement. De rest beseft echter dat ze met de rug tegen de muur staan. 'Deze maand zullen ze nog wat sputteren, maar het is een achterhoedegevecht. Deze slag is aan het parlement', analyseert een betrokken EU-ambtenaar.

Spitzenkandidat, idee van Schulz

In 2014 zette het Europees Parlement de regeringsleiders het mes op de keel met een geheel nieuwe methode om de Commissievoorzitter te kiezen. In plaats van een voordracht door de leiders, afgehamerd door het parlement, kwamen er Spitzenkandidaten. De Duitse naam komt mede toenmalig parlementsvoorzitter Martin Schulz die het idee onvermoeibaar propageerde. In deze procedure wijst elke Europese partij een eigen kandidaat aan voor het Commissievoorzitterschap. De kandidaat van de partij die de Europese verkiezingen wint, krijgt in principe de baan. In 2014 was dat de Luxemburgse christen-democraat Juncker. Het Europees Parlement wil dit systeem van de Spitzenkandidaten nu consolideren. Ook moet het mogelijk worden voor zittende Commissarissen om zich kandidaat te stellen. Onzeker is of het parlement ook instemt met de komst van pan-Europese kieslijsten, waarmee de Nederlandse kiezer ook op een buitenlander kan stemmen. Als het parlement hiermee instemt, is dat pas iets voor 2024.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.