De 'gedeelde ruimte': minder ongelukken door gevoel van onveiligheid

Een onoverzichtelijke verkeerssituatie die leidt tot extra oplettendheid en daardoor minder ongelukken: dat is het idee achter de 'gedeelde ruimte', ooit bedacht door verkeersfilosoof Hans Monderman.

De regelvrije zone achter Amsterdam Centraal tijdens de spits.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Speurend naar de antieke pont die hier ergens afgemeerd moet liggen, wandelt Ton uit Ermelo vanuit het Amsterdamse Centraal Station richting de IJ-oever. Plotseling rijdt er vlak voor hem een fiets langs. De pensionado (grijze snor, zonnebril op het voorhoofd) trekt geschrokken zijn beker met koffie in en wijst zijn vriendin Yvonne verwonderd op de stroom fietsers en brommers die door het publiek slingert. 'Nergens lijnen of een stoplicht, dit is levensgevaarlijk.'

Gek genoeg is het ook de bedoeling dat Ton en Yvonne een licht gevoel van onveiligheid ervaren. Net als de duizenden andere voetgangers, fietsers en brommers die hier dagelijks kruisen met de tienduizenden forenzen en toeristen die met de pont het IJ oversteken. Juist door een ietwat onoverzichtelijke situatie willen de gemeentelijke planners dat de verkeersdeelnemers beter opletten en feitelijk minder vaak ongelukken maken. Een gedachte die voortkomt uit de filosofie van de 'gedeelde ruimte'. Daarom is het gebied vorig jaar ingericht als 'een voetgangerszone waar fietsen is toegestaan'. Een vlakte van granieten tegels waarop elke vorm van markering ontbreekt.

En, wat Ton en Yvonne er ook van mogen vinden, volgens de gemeente is die keuze een groot succes. Afgelopen jaar liet verkeerswethouder Pieter Litjens (VVD) onderzoekers gedurende 38 uur het aantal 'incidenten' tellen. Dat bleken er 24 te zijn, waarvan twee botsingen tussen fietsers en voetgangers, maar zonder dat iemand daar letsel aan overhield. De rest ging om 'noodstoppen' of 'plotseling van richting veranderen'.

Anti-autoritaire mentaliteit van Amsterdam

Hoewel er weinig cijfers zijn waarmee wethouder Litjens het aantal van 24 incidenten zinnig kan vergelijken, is hij er toch zeer tevreden over. 'Ik vind het weinig voor zo'n drukke plek. En ik heb ook een tijd met verkeersregelaars staan praten, die zien gewoon dat het werkt. Vooral als het druk is gaat iedereen voorzichtig met elkaar om.'

Op de pont beaamt Amandus die conclusie. Hij is met zijn glimmende zwarte fiets met een stevig arsenaal van versnellingen uit Broek in Waterland komen rijden. Ongeveer drie keer per week komt hij voorbij dit punt, zegt hij vanonder een strooien hoedje. 'Het was echt veel gevaarlijker toen de fietsers en de brommers en vroeger ook de auto's hier achter Centraal langs raasden.' Amandus vindt de geordende chaos ook goed passen bij de anti-autoritaire mentaliteit van de Amsterdammers. 'Wat mij betreft zou de stad überhaupt wat meer dingen vrij moeten laten.'

Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het idee achter de gedeelde ruimte - verkeerskundigen spreken liever van Shared Space - is afkomstig van de in 2008 overleden Friese 'verkeersfilosoof' Hans Monderman. Hij paste het begrip voor het eerst toe in het dorp Oudehaske, waar hij de autoweg die dwars door het dorp liep veiliger moest maken. In plaats van borden, fietspaden, zebra's en obstakels op de weg, koos Monderman voor een smalle autoweg, slechts gemarkeerd met goten en lage brede stoepen. Zo werd het dorp weer echt een dorp en zouden passerende auto's voorzichtiger worden, was zijn verwachting. Een idee dat zeer indruist tegen de gangbare opvatting in de verkeerskunde dat verkeersstromen juist altijd zoveel mogelijk gescheiden moeten worden.

Maar het gevoel van Monderman bleek te kloppen: automobilisten gingen in Oudehaske langzamer rijden en het aantal ongelukken nam sterk af. Sindsdien groeide het aantal pleinen en straten dat volgens Mondermans filosofie werd ingericht. Aanvankelijk vooral in de noordelijke provincies. Maar vanaf het begin van deze eeuw trok het concept ook in de rest van Nederland en zelfs internationaal de aandacht. In Groot-Brittannië, Duitsland en de VS kreeg de Friese verkeerskundige navolging. Na zijn onverwachte dood in 2008 (geen verkeersongeluk) schreef the Guardian zelfs een necrologie over Monderman.

Té onveilig

De Groninger verkeerskundige Sjoerd Nota is een van de erfgenamen van Mondermans gedachtegoed. Hij vindt het 'zeer gewaagd' dat Amsterdam op de drukke plek achter het Centraal Station de fietspaden heeft laten doodlopen op een gedeelde ruimte. Maar hij stelt wel dat het plein niet volledig kwalificeert als een Shared Space. 'Omdat fietsers eerst met verkeersdrempels gewaarschuwd en afgeremd worden en omdat gedeelde ruimten eigenlijk ook ontmoetingsplaatsen moeten zijn, waar mensen ook willen vertoeven.' Terwijl het pleintje achter Centraal nu nog te veel een plek is waar mensen zo snel mogelijk proberen weg te komen. 'Maar de plek bereikt hetzelfde psychologische effect dat Monderman bedoelde en het is mooi om te zien dat het hier ook lijkt te werken.'

Nota ziet wel dat met de opkomst van het concept ook het verzet tegen gedeelde ruimten groeit. 'Kwetsbare verkeersdeelnemers voelen zich er té onveilig. In Groot-Brittannië voeren de blinden zelfs actief campagne tegen Shared Spaces.' Ook de Amsterdamse belangenorganisatie voor gehandicapten heeft inmiddels al haar zorg uitgesproken over de situatie bij de ponten. Wethouder Litjens stelt dat er voor mensen met een beperking een alternatieve route beschikbaar is en dat hij voorlopig ook geen plannen heeft om meer gedeelde ruimtes in de stad te creëren.

Ton uit Ermelo verwacht dat er op het plein uiteindelijk een grote zebra zal worden geschilderd, zegt hij, terwijl hij hoofdschuddend een scooter nakijkt die vanaf het veer hard de stad in rijdt. 'Als hier een of andere directeur van de gemeente wordt aangereden gaan ze echt wel ingrijpen.'

Andere shared spaces

Aangezien de geestelijk vader van de 'gedeelde ruimte' een Fries was, heeft het concept aanvankelijk vooral in het noorden van het land voet aan de grond gekregen. Hans Monderman ontwierp er tientallen pleinen en straten, waarvan het beroemdste voorbeeld zonder twijfel het Laweiplein in Drachten is. Begin deze eeuw werd het idee via een Europees project ook in de rest van Nederland, België, Duitsland, Denemarken en Groot-Brittannië onder de aandacht gebracht. Monderman wist in die landen veel verkeerskundigen te inspireren. Het beroemdste buitenlandse voorbeeld is Exhibition Road in hartje Londen. Ook in Nederland rukt het fenomeen nog steeds op, recent zijn projecten gerealiseerd in onder meer Arnhem en Zutphen. Volgens de Groningse shared space-kenner Sjoerd Nota zijn er daarnaast talloze pleinen geïnspireerd op het concept, zonder dat ze de naam shared space dragen. 'Dat is politiek gezien soms handiger omdat bij sommige ambtenaren de haren overeind gaan staan bij het horen van die term. Die hebben toch liever stoplichten en gescheiden weggedeelte voor verkeersgebruikers.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden