De geboorte van het seculiere toneel

In zijn elfde roman, Morality Play, voert Barry Unsworth zijn lezers mee naar wat een van de ellendigste perioden uit de geschiedenis moet zijn: de veertiende eeuw....

HANS BOUMAN

In dit door God verlaten decor zwerft Nicholas Barber rond. Hij is weggevlucht van de kathedraal van Lincoln, waar hij subdiaken was, omdat hij niet langer de zelfdiscipline had zich te wijden aan het kopiëren van religieuze teksten en andere devote bezigheden. Sinds zijn vlucht heeft hij bijna alles gedaan wat hem als geestelijke was verboden, inclusief het bedrijven van de liefdesdaad ('Ik hoopte dat ze me te eten zou geven, maar ze was te gehaast en te heet'), en het vergokken van een kostbaar relikwie: een stukje zeildoek van het schip van Petrus.

Het boek opent met het moment waarop Nicholas een groepje van zes mensen rond een lijk ziet staan, een beeld dat hem herinnert aan een scène in een moraliteit, waarin de in het menselijke lichaam gevangen ziel eindelijk de vrijheid krijgt. Het zestal blijkt een troepje toneelspelers te zijn, dat zojuist een van zijn leden is verloren.

Om de overledene een christelijke begrafenis te kunnen geven, besluit het gezelschap in een naburig dorpje, gelegen rondom het kasteel van een edelman, een uitvoering te geven van een van de moraliteiten uit hun repertoire. Nicholas kan de rol van de overledene overnemen. Met zijn toetreding tot het toneelgroepje - streng verboden voor een priester - neemt hij verder afstand van zijn verleden.

Helaas blijkt de opvoering van de moraliteit over Adam, Eva en de Appel niet de beoogde inkomsten te genereren. De dorpsbevolking is meer geïnteresseerd in de kunstenmakers die tegelijkertijd hun opwachting hebben gemaakt. Nicholas en de zijnen halen nog geen shilling op; het viervoudige is nodig voor de begrafenis van de overledene, die inmiddels volop in staat van ontbinding verkeert. Daarom besluit de leider van de acteurs, Martin Ball, tot een noodgreep.

In het dorp heeft recentelijk een moord plaatsgevonden op een twaalfjarige jongen, Thomas Wells, die dood langs de kant van de weg werd aangetroffen. Het motief was roof - de jongen droeg een flink geldbedrag bij zich. Een monnik was getuige van de gebeurtenis, en een doofstom meisje is van de moord beschuldigd en ter dood veroordeeld.

Martin Ball stelt zijn spelers voor 'The True Play of Thomas Wells' te spelen. Dit voorstel leidt tot grote consternatie. Het gezelschap is, net als de hele toneelwereld, gewend bijbelse taferelen na te spelen. Zoals Nicholas zegt: 'Dit verhaal is niet algemeen aanvaard. God heeft ons dit verhaal niet gegeven om het te gebruiken, Hij heeft ons de betekenis ervan niet geopenbaard. Toneelspelers zijn net als andere mensen: ze kunnen niet hun eigen betekenis scheppen, dat is ketterij.'

Dit is de aanleiding tot een levendige discussie over de vrijheid van de mens een eigen visie op de werkelijheid te geven, iets waarmee Unsworth's toneelspelers een voorproefje op de renaissance nemen, en de lezer in feite getuige is van de geboorte van het seculiere toneel. 'Mensen kunnen betekenis geven aan gebeurtenissen. Dat is geen zonde, want onze betekenis geldt slechts tijdelijk, hij kan veranderd worden', merkt een van de spelers op. En leider Ball: 'Ik loop al jaren met de gedachte rond dat we toneelstukken kunnen maken op basis van onze eigen ervaringen. Ik geloof dat dit manier is waarop toneelstukken in de toekomst zullen ontstaan.'

Wanneer de spelers de gebeurtenissen rond de moord echter op een rijtje zetten, en er via hun toneelstuk een coherent geheel van proberen te maken, stuiten ze voortdurend op tegenstrijdigheden en onwaarschijnlijkheden. De aanvankelijk geaccepteerde versie van de gebeurtenissen klopt niet en vraagt om een nieuwe interpretatie. Stap voor stap komen er feiten boven tafel die een geheel ander licht op de moordzaak werpen en die de uiteindelijke versie van 'The True Play of Thomas Wells' tot een uiterst gruwelijke maken.

Morality Play heeft de spanning van een middeleeuwse whodunnit, en een vergelijking met Flying to Nowhere van John Fuller ligt voor de hand. Maar wat Unsworth's roman tot een werkelijk belangwekkend boek maakt, is de terloopse, elegante en tegelijkertijd ijselijke wijze waarop het de morele verantwoordelijkheden van de mens ter discussie stelt.

Barry Unsworth: Morality Play.

Hamish Hamilton, import Penguin Nederland, ¿ 47,20.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden