De geboorte van een legende

Speechwriter Peter Robinson schreef de historische toespraak die president Reagan in 1987 bij de Brandenburger Tor hield. ‘Die Muur moet weg....

Vindt Ingeborg Elz dat ze heeft bijgedragen aan de wereldgeschiedenis? ‘Welnee, dat zou aanmatigend zijn’, zegt ze vanuit Berlijn. Ja, tijdens een diner in 1987 bij haar thuis in West-Berlijn was een van de gasten een jonge speechschrijver van president Reagan, die ze via vrienden kende. En ze zei tegen hem wat ze over de Muur dacht: ‘Als het die Gorbatsjov menens is met zijn gepraat over glasnost en perestrojka, kan hij het bewijzen. Hij kan de Muur wegdoen.’

‘Je zegt wel eens wat’, zegt Elz, nu een bejaarde dame. ‘En Gorbatsjov heeft het een paar jaar later ook werkelijk gedaan.’ Een verband tussen die twee gebeurtenissen wil Ingeborg Elz niet leggen. Maar voor degenen die vinden dat het einde van de Koude Oorlog aan Ronald Reagan te danken is – en in Amerika zijn dat er veel – is dat verband er wel.

Want de 30-jarige Witte Huis-speechschrijver die op die avond in 1987 op bezoek was, Peter Robinson, kreeg een idee door de oproep van Ingeborg Elz. Hij was meegekomen met de advance party voor een kort bezoek van Ronald Reagan aan Berlijn. De president had eerst de wapenwedloop opgevoerd en vervolgens belangrijke ontwapeningsakkoorden gesloten met zijn tegenvoeter in Moskou, Sovjet-leider Michail Gorbatsjov. Nu zou hij spreken voor de Berlijnse Muur, op het beroemde punt waar deze de Brandenburger Tor afsloot.

Robinson, voor het eerst in Berlijn, liep er rond en was zwaar onder de indruk. ‘Ik zag de doodsheid van die plek, de onderdrukking, de jonge soldaten met hun geweren, de kruizen van de slachtoffers. Er hing een akelig voorgevoel. Hij moest iets zeggen dat recht deed aan deze plaats’, zegt Robinson 22 jaar later.

De hoogste Amerikaanse diplomaat in West-Berlijn waarschuwde de speechschrijver: geen borstklopperij, geen ‘soviet bashing’, geen opruiende uitspraken over de Berlijnse Muur in de toespraak. De West-Berlijners waren links en ze waren gewend aan de Muur, zei de diplomaat.

Hoogtepunt
Aan het diner bij Elz sprak Robinson met gewone Duitsers die de Muur wel degelijk verafschuwden: ‘Mijn zus woont twintig kilometer verderop, en ik heb haar in geen twintig jaar gezien. Denkt u dat ik daar ooit aan kan wennen?’, zei een man.

Dat paste beter bij Reagan, oordeelde Peter Robinson. Als speechschrijver, zegt hij, heb je een vreemde baan. ‘Alle anderen werken vóór de president. Maar de speechschrijver heeft tot taak de president te zíjn, in zijn schoenen te gaan staan en zich voor te stellen wat hij zou willen zeggen.’

Reagan maakte het zijn speechschrijvers makkelijk met zijn markante stijl. Veertien mensen hebben zijn teksten geschreven, en toch klonk hij steeds als Reagan, zegt Robinson. ‘Wij aanbaden de man, zijn moed en zijn persoonlijkheid. En elke keer dat hij onze teksten uitsprak, deed hij het toch weer beter dan we ons zelf hadden voorgesteld.’

Hij schreef een adorerend boek over zijn zes jaar in het Witte Huis. Titel: How Ronald Reagan Changed My Life. Hij prijst Reagan daarin omdat die de status quo van de Koude Oorlog weigerde te aanvaarden. Hij wist misschien niet precies hoe hij Moskou eronder moest krijgen, maar was bereid te experimenteren: het opvoeren van Amerika’s militaire kracht, de ondersteuning van anticommunistische rebellen, onderzoek naar een ruimteschild tegen Sovjet-raketten. Reagan noemde de Sovjet-Unie een ‘rijk van het kwaad’ en voorspelde in 1982 voor het Britse Lagerhuis dat ‘vrijheid en democratie marxisme en leninisme op de mestvaalt van de geschiedenis zullen doen belanden’.

Het paste dus in een traditie dat Robinson de oproep van Elz in Reagans mond wilde leggen en zelfs tot het retorische hoogtepunt van de Berlijnse toespraak maken. Terug in Washington ging hij aan het werk.

De woorden kwamen niet vanzelf. De zin die wereldberoemd zou worden, had eerdere gedaanten als ‘Herr Gorbachev, bring down this wall’. De hele toespraak werd aanvankelijk afgekeurd. Maar Reagan besprak een nieuwe versie samen met andere toespraken voor de Europese reis in het oval office. ‘Ik vind hem goed’, zei de president. En toen Robinson hem vroeg of er iets was wat hij tegen de Duitsers aan de andere kant van de Muur wilde zeggen, zei hij: ‘Er is een passage over het neerhalen van de Muur. Die Muur moet weg. Dat is wat ik tegen ze wil zeggen.’

In de dagen erna tobde Robinson niettemin verder, en schrapte de Muur zelfs helemaal uit de toespraak. Hij schreef ‘Herr Gorbachev, machen Sie dieses Tor auf’, omdat de Brandenburger Tor voor Duitsers een nog sterker symbool zou zijn. Robinsons baas stopte de oude zin er weer in. ‘Als je klant de president van de Verenigde Staten van Amerika is, schrijf je zijn beste zin in het Engels’, doceerde hij.

Alternatieven
Robinsons ontwerp ging naar Buitenlandse Zaken en de National Security Council. Beide probeerden de zin over de Muur eruit te halen. Memoranda werden gestuurd, telefoontjes gepleegd en zeven alternatieve toespraken geschreven. Het zou Gorbatsjov in verlegenheid brengen om hem rechtstreeks aan te spreken.

Steeds opnieuw moest Robinson op het matje komen om zijn ontwerp te verdedigen. Colin Powell, plaatsvervanger van de nationale veiligheidsadviseur, bracht de bezwaren bijzonder krachtig onder woorden. Maar Robinson hield zijn poot stijf, wetend dat de oproep Reagan was bevallen.

‘Ik zou u graag vertellen dat ik wist dat ik geschiedenis aan het maken was. Maar ik vond gewoon dat ik een goede toespraak had geschreven en ik vocht ervoor.’ Uiteindelijk bemoeide ook George Shultz zich ermee, Reagans minister van Buitenlandse Zaken: ‘Ik denk echt dat die zin over het neerhalen van de Muur een affront is aan het adres van Gorbatsjov.’

De strijd ging door toen Reagan al op reis was. Buitenlandse Zaken kwam op de dag van de toespraak, 12 juni 1987, nog met een nieuwe versie van de toespraak. Maar in de limousine op weg naar de Brandenburger Tor hield Reagan voet bij stuk. ‘De jongens van Buitenlandse Zaken gaan me vermoorden. Maar het is de juiste keuze’, zei hij volgens Kenneth Duberstein, een naaste medewerker.

Voor 20 duizend West-Berlijners sprak hij even later de passage, beginnend met de verzekering dat ‘wij verandering en openheid toejuichen’.

‘Er is één teken dat de Sovjets kunnen maken dat onmiskenbaar zou zijn, dat vrede en vrijheid dramatisch zou vergroten. Secretaris-generaal Gorbatsjov, als u vrede wilt, als u welvaart wilt voor de Sovjet-Unie en Oost-Europa, als u liberalisering wilt, kom dan hier naar deze poort. Meneer Gobatsjov, open deze poort. Mr. Gorbachev, tear down this wall!’

Robinson zag het op televisie. ‘Ik vond dat hij het weer heel goed voordroeg, ik dacht er verder niks bijzonders van.’ Maar toen twee jaar later op 9 november de Muur viel, zag Robinson tot zijn verbazing dat de Amerikaanse televisienetwerken tussen de euforische beelden uit Berlijn door de oproep van Reagan uitzonden.

Een Amerikaanse mythe van bijbelse proporties was geboren: Reagan zei dat de Muur weg moest, de Muur stortte ineen. Volgens critici loopt er zelfs een rechtstreekse lijn van die simplistische opvatting naar de inval in Irak. George Bush jr. was immers een groot bewonderaar van Reagans vastberaden anticommunisme.

Overdreven
Robinson, die een boek schrijft over de Koude Oorlog, denkt er genuanceerd over. Hij wijst erop dat Reagan zelf later toegaf dat hij niet had gedacht dat Muur zo snel zou vallen. Hij denkt dat Gorbatsjov, Walesa en de paus een hoofdrol speelden.

Maar Robinson is nu een conservatief commentator en een research fellow aan de Hoover Institution van Stanford University, en vindt uiteraard dat Reagan de Sovjet-Unie eronder kreeg door de bewapening op te voeren en zo de superioriteit van het Amerikaanse economische stelsel in stelling te brengen. Hij zegt dat Reagans voorstellingsvermogen de zaken ook heeft bespoedigd. ‘Hij heeft in de geesten van Oost-Europa ruimte geschapen voor de mogelijkheid dat de Muur zou verdwijnen.’

Veel historici stellen dat de Sovjet-Unie aan zichzelf ten onder is gegaan. Was het onder een president Carter of Mondale niet hetzelfde gelopen? ‘Dat weet alleen God. Maar die zin had ik voor niemand anders zo geschreven’, zegt Robinson.

Het debat over deze kwestie is in Amerika twintig jaar na het verdwijnen van de Muur springlevend. Een nieuw boek heet weliswaar Tear Down This Wall – A City, a President, and the Speech that Ended the Cold War’, maar auteur Romesh Ratnesar stelt dat het belang van Reagans Muur-oproep is ‘overdreven en misbruikt’.

Veel historici wijzen erop dat Reagan meer heeft bijgedragen aan het einde van de Koude Oorlog door in Gorbatsjov te geloven en vrede met hem te sluiten. Dat gaf Gorbatsjov de ruimte om Oost-Europa vrij te laten.

Maar Robinson gelooft dat veel academici ‘niet kunnen omgaan met het concept van confrontatie’. Hij wijst erop dat Reagan in Hollywood jarenlang vakbondsleider was. ‘Hij wist hoe je de druk moet opvoeren. En als je ze dan in de positie hebt waarin je ze wilt hebben, tref je een vergelijk.’

Volgens andere historici was de bevrijding van Oost-Europa zonder Gorbatsjov nooit zo gelopen. Als Andropov langer had geleefd, had Amerika weinig kunnen uitrichten.

Wat uiteindelijk ook de historische consensus wordt over Reagans bijdrage aan het einde van de Koude Oorlog, Peter Robinsons krachtige zin over het neerhalen van de Muur zal er een symbool van blijven.

Zoals Duberstein achteraf zegt: ‘Je zoekt een zin waaraan een president wordt herinnerd. Bill Clinton is makkelijk: ‘I did not have sex with that woman.’ En waaraan gaat Ronald Reagan worden herinnerd? Eén zin: ‘Mr. Gorbachev, tear down this Wall.’

Onlangs was Peter Robinson met zijn tienerkinderen in Reagans presidentiële bibliotheek in Simi Valley, Californië. Daar waren enkele beroemde speechfragmenten in marmer uitgehouwen, ook die over de Muur. ‘Zijn jullie niet trots dat daar je vaders zinnen in marmer staan?’, vroeg iemand aan Robinsons kinderen. ‘Ze dachten beter over me gedurende precies 90 seconden’, zegt Robinson. ‘Daarna was ik weer gewoon dad.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden