De fraudeboekhouders

Ballast Nedam (smeergeldaffaire), Vestia (het derivatendrama) en SBM Offshore (smeergeld). Hoe kon er zoveel fraude plaatsvinden onder het toeziend oog van de eens zo respectabele accountant KPMG? Een reconstructie in drie stappen.

SMEERGELD BIJ BALLAST NEDAM


De ellende voor accountant KPMG en bouwbedrijf Ballast Nedam begon, zo zegt een betrokkene, bij een toevallig opgedoken schaduwboekhouding. De weduwe van een boekhouder bij het bouwbedrijf trof die in 2010 aan in de archiefkasten van haar overleden man.


In de schaduwboekhouding stonden niet alleen pijnlijke zaken voor Ballast Nedam, maar ook voor de accountant - die tussen 2000 en 2003 actief zou hebben meegedacht en meegewerkt aan het wegwerken van internationale smeergeldbetalingen van de bouwer.


De zaak kostte KPMG uiteindelijk 7 miljoen euro, nadat het eind vorig jaar een schikking trof met het Openbaar Ministerie (OM). Bestuursvoorzitter Jurgen van Breukelen ging diep door het stof. 'Wat er gebeurd is, is onacceptabel. Volgens de regels van nu, maar ook volgens de regels van toen', zei hij eind december op een speciaal ingelaste bijeenkomst met het voltallige personeel in de grote zaal van het KPMG-gebouw in Amstelveen. Onderdeel van de schikking is 'een breed en diepgaand intern programma gericht op kwaliteit, ethiek en gedrag', zegt Van Breukelen desgevraagd.


Ondanks de knieval blijft de zaak Ballast Nedam voorlopig een pijnlijke steenpuist voor KPMG - onder meer omdat justitie nog niet klaar is met de zaak. Tot eind december trok de accountancyfirma gelijk op met de drie betrokken oud-partners die verantwoordelijk waren voor de controle van de boeken van Ballast Nedam. De bedoeling was dat zij gelijktijdig zouden schikken met het Openbaar Ministerie, en zo een streep onder de zaak zouden zetten.


Begin dit jaar werd echter duidelijk dat minister Ivo Opstelten van Veiligheid en Justitie wel de schikking tussen het OM en KPMG had ondertekend, maar niet die met de drie betrokken accountants. De oud-partners zullen zich naar alle waarschijnlijkheid in de rechtszaal moeten verantwoorden. En dan staat het kolossale kantoor van KPMG in Amstelveen weer vol in de schijnwerpers.


Terug naar de schaduwboekhouding. Het ging - volgens een betrokkene - om ordners vol facturen en rekeningen, en beschrijvingen van betalingen van Ballast Nedam aan 'overheidsfunctionarissen' in onder meer Suriname en Saoedi-Arabië. Explosief materiaal, besefte topman Theo Bruijninckx nadat de Belastingdienst begin 2011 vragen begon te stellen over 'de administratie van een buitenlandse entiteit' van het bedrijf. Om opdrachten binnen te halen bleek het bouwbedrijf in Saoedi-Arabië vele miljoenen aan 'buitenlandse agenten' te hebben betaald. Het ging onder meer om de Saoedische prins Alwaleed bin Talal Alsaud, zei de bij de fraude betrokken Ballast-medewerker Martin W. in de Telegraaf. Ballast Nedam bouwde in Saoedi-Arabië onder meer de Koning Fahd-dijk, een 25 kilometer lange brug tussen eilandenrijk Bahrein en het vasteland.


In Suriname haalde het bouwbedrijf in 1997 de opdracht binnen om twee bruggen te bouwen van ruim anderhalve kilometer over de Surinamerivier en de Coppenamerivier. Daarvoor moest Ballast lokale politici gunstig stemmen, onder meer Jules Wijdenbosch (president) en Desi Bouterse (inmiddels president). Er zou in totaal 34 miljoen gulden aan smeergeld zijn betaald.


De focus van het Openbaar Ministerie op deze oude kwesties deed vorig jaar de bom ontploffen voor de huisaccountant van Ballast Nedam, accountants- en adviesgigant KPMG, die al decennia de boeken van het bouwbedrijf controleerde en fiatteerde. Uit justitieel onderzoek bleek namelijk de betrokkenheid van de accountant bij het verhullen van de fraude.


Onder verantwoordelijkheid van Renze H., de flamboyante partner die al sinds de jaren tachtig verantwoordelijk was voor de controles bij Ballast Nedam, werd de stroom steekpenningen verhuld via bankrekeningen in Zwitserland, Dubai en het Verre Oosten. Helpen bij zo'n fraude is een doodzonde voor accountants. Die moeten juist als 'vertrouwensman van het maatschappelijk verkeer' toezien op de getrouwheid van de jaarrekening en een einde maken aan fraudes.


Dat het niet lekker zat bij Ballast, wisten ze al veel langer bij KPMG. En zeker sinds 2003. De hoofdaccountant Renze H. maakte toen plaats voor zijn collega Jack van R., een oudgediende bij KPMG die veel controles verrichte bij grote, complexe ondernemingen. En die als een soort troubleshooter het probleemdossier van woningcorporatie Vestia onder zijn hoede kreeg.


Renze H. heeft de afgelopen maanden in alle talen gezwegen tegen de media. Van R. doet dat inmiddels ook, maar pas nadat hij eenmalig van zich af had gebeten. Hij liet tegen financiële website Follow the Money weten dat het klopte dat hij een einde aan de fraude had gemaakt en dat hij steevast 'volgens de destijds geldende regels had gehandeld'. Dat impliceert dat een intern 'integriteitscomité' binnen KPMG al vanaf 2003 op de hoogte moet zijn van de problemen - net als overigens de raad van commissarissen van Ballast Nedam. KPMG wil gedurende het onderzoek niet specifiek ingaan op de affaire.


En zo blijft de kwestie-Ballast Nedam voor KPMG onverminderd spannend. Als de fraude al meer dan tien jaar bij het kantoor bekend was - en geen samenzwering was van de drie accountants die destijds Ballast Nedam controleerden - zal dat de organisatie nog meer reputatieschade berokkenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden