INTERVIEW

De fiscus en de moraal

Een belastingstelsel is een moreel document: het stuurt de samenleving. Carola Schouten van de ChristenUnie en econoom Bas Jacobs over hoe de fiscus onze levens moet bepalen.

Carola Schouten, Tweede Kamerlid voor de ChristenUnie, en econoom Bas Jacobs. Beeld Ivo van der Bent

Wanneer je als alleenwonende je belastingaanslag naast die van een vriend met een werkende vrouw en twee kinderen legt, vallen je wellicht wat dingen op. Dat je meebetaalt aan zijn kinderbijslag, soit. De volgende generatie wast straks ook jouw billen in het verzorgingshuis. Maar waarom houden zijn vrouw en hij door allerlei voordelen meer geld over dan jij? Wat voor gedachte van de overheid schuilt daarachter?

Het korte antwoord op die vraag: geen. Het langere antwoord gaat over de verborgen ideologie achter onze belastingen. Daarover gaat dit tweegesprek tussen econoom Bas Jacobs en Carola Schouten, Tweede Kamerlid voor de ChristenUnie. De politiek denkt niet na over de samenleving die zij met haar belastingmaatregelen creëert, zeggen beiden. Schouten: 'Een belastingstelsel is een moreel document, daar zitten keuzen in. Daar kun je het over oneens zijn, maar juist als je je belastingstelsel voor de komende tien jaar wilt hervormen, moet je de achterliggende waarden wel benoemen.'

Jacobs: 'Dit is mij uit het hart gegrepen. Bijna bij alle dossiers, alles wordt vertechnocratiseerd. Niemand heeft het over de wereld die hij of zij zou willen bereiken en op welke manieren dat dan moet.'

Jacobs en Schouten voeren de discussie eens anders: hoe belastingen onze manier van leven moeten bepalen, in drie lastige vragen.

Dit vindt Bas Jacobs

- Tweeverdieners hebben recht op belastingvoordeel.
- In de inkomstenbelasting onderscheid maken tussen alleenstaanden en samenwonenden is zeer fraudegevoelig.
- De legitimiteit van kindregelingen is afhankelijk van de vraag of kinderen gelukkig maken en van de opbrengsten van kinderen voor de staatskas.
- Economisch gezien zou je erfgenamen meer moeten belasten.

Mag de overheid discrimineren naar leefvorm?

In de oorlog nam Nederland van de Duitse bezetter de vrijgezellenbelasting over: een hoger tarief in de inkomstenbelasting voor ongehuwden. Doel: mensen aanzetten tot het krijgen van kinderen, want er was kanonnenvlees nodig. Tot woede van intellectuelen als Willem Frederik Hermans bleef het ongehuwdentarief tot ver na oorlogstijd bestaan. Zo'n directe discriminatie op leefvorm is er nu niet meer, maar indirect wordt er flink verschil gemaakt tussen verschillende leefvormen.

Waar de Duitsers in de oorlogsjaren wilden dat we ons voortplantten, wil de overheid nu dat we allemaal zoveel mogelijk werken. Ze wil graag dat mensen (lees: vrouwen) financieel zelfstandig zijn. Voor henzelf, omdat ze dan ook na een scheiding op eigen benen kunnen staan. En voor de schatkist, omdat ze over hun inkomsten belasting betalen. Over de arbeidsparticipatie van alleenstaanden heeft de overheid niet te klagen. Zij werken meer uren en hebben gemiddeld een hoger inkomen dan mensen die samenwonen.

De rek zit bij de stellen. Sinds 2009 wordt daarom de 'aanrechtsubsidie', waarbij de minst verdienende partner zijn heffingskorting kan overhevelen naar de meest verdienende en die het aantrekkelijk maakt voor een van beiden om thuis te blijven, afgebouwd. In 2023 moet die geheel zijn verdwenen. Tweeverdieners worden ondertussen met kortingen in staat gesteld werk en zorg te combineren.

Dit vindt Carola Schouten

- Tweeverdieners moeten niet worden bevoordeeld ten opzicht van alleenverdieners.
- Kindregelingen zijn goed, ze drukken de waarde van kinderen voor de samenleving uit.
- Onderzoek of de erfbelasting voor nabestaanden van alleenstaanden omlaag kan.
- Vrienden die fiscaal voordeel uit hun vriendschap willen halen, moeten maar een samen-levingscontract aangaan. Daarmee gaan zij ook een zorgverplichting aan.

Economisch is deze discriminatie naar leefvorm goed te verdedigen, zegt Bas Jacobs. 'Tweeverdieners moeten kinderopvang inkopen, hulp in de huishouding, andere dingen die te maken hebben met het combineren van werk en zorg. Dus ze hebben ook nadelen ten opzichte van het kostwinnersgezin. Als je alleen naar het inkomen kijkt, maak je een vergissing.'

Maar waarom ervan uitgaan dat mensen zoveel mogelijk moeten werken, vraagt Carola Schouten. Dat wordt moeilijk, denkt haar partij, als je tegelijk naar een participatiesamenleving toe wilt waarin mensen voor elkaar zorgen. Daarom pleit Schouten ervoor de voordelen voor tweeverdieners af te bouwen. 'De overheid mengt zich daarmee in keuzen die mensen zelf maken. Dat raakt zowel de kostwinners als de alleenstaanden.'

Stel dat je zo de verschillen tussen een- en tweeverdieners kleiner maakt. Dan nog zijn de leefkosten van alleenwonenden hoger dan die van samenwonenden. De gemeentelijke belastingen vallen hoger uit voor één persoon. Ze hebben niemand om de huur mee te delen, en de gas- en energierekening. En terwijl een stel de huishoudelijke taken verdeelt, moet een alleenstaande die zelf uitvoeren.

Tussen 1984 en 1992 was er een alleenstaandetoeslag die hen daarvoor compenseerde. Zou zo'n toeslag nu te rechtvaardigen zijn? Schouten vindt van niet. 'Het feit dat je bepaalde zorgtaken met elkaar kunt delen, is de essentie van bij elkaar leven.' Je kunt beter naar draagkracht dan naar leefvorm kijken, zegt zij. Daarmee wordt volgens haar voldoende rekening gehouden in de inkomstenbelasting.

Bas Jacobs ziet wel een rare tegenstrijdigheid. Een AOW'er die gaat samenwonen, wordt op zijn uitkering gekort omdat het delen van een huishouden geld bespaart. Hier neemt de fiscus dus het huishoudinkomen als uitgangspunt. Maar kijk naar de inkomstenbelasting en een alleenstaande betaalt vaak zelfs meer dan iemand met een partner. Hier telt ineens het individuele inkomen.

Niet werkende alleenstaanden worden dus wel, en werkende alleenstaanden niet gecompenseerd voor het gemis aan schaalvoordelen. Eén verklaring hiervoor is puur praktisch, zegt Jacobs. Bij de controle van de sociale zekerheid kun je nog tandenborstels gaan tellen: dat is al een hele klus, want het gaat om enkele miljoenen mensen. Maar als je dat bij alle twaalf miljoen belastingplichtigen wilt doen, wordt het praktisch onuitvoerbaar. Dat lokt fraude uit.

Moet de overheid pushen dat we kinderen krijgen?

Carola Schouten: 'Ik zou als overheid nooit durven zeggen: je moet kinderen krijgen. Ik wil alleen niet dat een kostenaspect mensen belemmert kinderen te krijgen. De kinderbijslag, het kindgebonden budget: met dat soort tegemoetkomingen breng je als samenleving de waarde van kinderen tot uitdrukking.'

Maar de legitimering van dat soort regelingen is door de tijd heen aan veranderingen onderhevig, zegt Jacobs. Vóór de tijd van de anticonceptie kwamen kinderen gewoon, of je wilde of niet. Niet gek dat kinderlozen daaraan meebetaalden. Tegenwoordig zijn kinderen steeds meer een bewuste keuze, waarvan mensen gelukkiger denken te worden. Van een kostenpost worden ze steeds meer een opbrengstenpost. 'Daarmee kan de onderbouwing van de kindregelingen onder druk komen te staan', voorspelt Jacobs.

Wel moet er volgens hem altijd bij worden bedacht dat mensen door kinderen te krijgen ook investeren in de oude dag van kinderlozen - zij het onbewust. Jacobs: 'De vraag is: draagt een kind over zijn hele levensloop meer bij aan de overheidsfinanciën dan hij ontvangt? Als de samenleving profiteert van mensen met kinderen, moet zij daaraan meebetalen.'

Schouten vindt dat veel te zakelijk gesteld. 'Ik geloof niet dat mensen de keuze voor kinderen maken omdat ze het leuk vinden, of omdat ze geld opleveren. Dat doen ze uit liefde. En moet de overheid dan aan elk stel gaan vragen: was dit kind een vrijwillige keuze of niet?' Ze verwijst naar Duitsland en Zweden, waar, juist doordat kinderen nu meer een vrijwillige keuze zijn, het geboortecijfer onder druk staat en de regeringen uit alle macht proberen te stimuleren dat mensen kinderen krijgen. In Nederland is dat minder het geval en dat komt mede doordat we hier voldoende kindregelingen hebben, zegt Schouten. 'Daar moeten we voor blijven strijden.'

Heeft een kind meer recht op een erfenis dan een vriend?

Stel, je bent getrouwd en je overlijdt. Zo lang je partner niet meer erft dan 633.014 euro, hoeft die geen belasting te betalen. Daarboven gaat om te beginnen alleen het milde tarief van 10 procent lopen. Voor kinderen geldt hetzelfde tarief, met een vrijstelling van 20.047 euro.

Maar nu ben je een alleenstaande zonder kinderen en je hebt in je testament bepaald wie er erft, een vriend bijvoorbeeld. De begunstigde betaalt veel meer: al vanaf een bedrag van 2.111 euro 30 procent en boven 21.196 euro 40 procent.

De laatste tijd gaan er stemmen op die zeggen dat dit onrechtvaardig is. Singlesbelangenvereniging CISA (Centrum Individu & Samenleving) roept al jaren om hervorming van het erfrecht en krijgt nu bijval van D66 en het Humanistisch Verbond.

Bij de bevoordeling van de ene erfgenaam boven de andere zijn allerlei filosofische vragen te stellen, zegt Jacobs. 'Moeten mensen die geboren worden in een rijk gezin per se recht hebben op de rijkdom in dat gezin? Wat maakt jou, omdat je een bloedband hebt, meer geprivilegieerd dan iemand zonder? Geef je mensen zo gelijke startkansen in het leven?'

Schouten: 'Het heeft te maken met een veronderstelde zorgrelatie in een gezinsverband, en van partners onderling. Als je geen partner en geen kinderen hebt, zou ik zeggen: kijk wat je bij leven kunt doen door te schenken. Op zich zou ik wel willen onderzoeken of mensen die verder niemand hebben, niet ook bij de notaris een of twee mensen kunnen aanwijzen die voor hen hebben gezorgd en van hen erven tegen een lager tarief. Dan is de volgende vraag wel waar je het geld voor die maatregel vandaan gaat halen. En het erven in gezins- of familierelaties zou wat mij betreft niet gelijkgesteld moeten worden aan andere erfenissen.'

Zelfs niet als je een betere band hebt met de buurman die voor je zorgt dan met je kinderen die je nooit ziet?

Schouten: 'Dan zou je je eigen kind moeten onterven. Dan krijg je lastige discussies. Dat kind zegt: ik heb altijd goed voor mijn vader gezorgd, maar mijn vader vond het niet goed genoeg.'

Jacobs heeft nog weer een ander, rigoureuzer idee: 'Uit onderzoek van De Nederlandsche Bank blijkt dat zo'n 60 procent van de erflaters met zijn erfenis niet per se het doel heeft om het lot van hun kinderen te verbeteren. Mensen weten niet hoe lang ze leven, hoeveel zorgkosten ze moeten verwachten, waardoor ze aan het eind van hun leven met veel vermogen kunnen blijven zitten. Als econoom zeg ik: het is buitengewoon efficiënt om dat weg te belasten. Het is een bron van inkomsten die zonder al te veel economische schade kan worden belast. Maar ik begrijp wel dat het politieke zelfmoord is als een politicus dat voorstelt.'

Kun je vriendschap dezelfde fiscale status geven als het huwelijk? De twee Amsterdammers Joost Janmaat en Christiaan Fruneaux hadden allebei een relatie met een vrouw, maar wilden hun vriendschap dezelfde waardering geven. Ze gingen naar de notaris voor een vriendschapsakte, die nu in de maak is.

De fiscale partner

Wie trouwt of zich registreert als partner, is automatisch fiscaal partner. Ongehuwd samenwonenden kunnen dat in sommige gevallen ook zijn, bijvoorbeeld als ze een kind hebben). Voordelen van het fiscaal partnerschap:

* Je mag bij bepaalde inkomsten en aftrekposten - bijvoorbeeld die voor studiekosten of een eigen woning - zelf bepalen wie welk bedrag aangeeft. Dat is lucratief als de ene partner in een hoger belastingtarief valt dan de ander;

* Door te schuiven kun je ook recht hebben op de algemene heffingskorting en de ouderenkorting;

* Als de ander geen of een laag vermogen heeft, wordt jouw vermogen minder belast.

Nadelen van het fiscaal partnerschap:

* Voor aftrek van zorgkosten en goede doelen kom je minder snel in aanmerking;

* Je mag maar van één huis de hypotheekrente aftrekken. Fiscale parters met een lat-relatie en twee koophuizen zijn in dit opzicht dus niet beter af.

bron: Consumentenbond

Schouten: 'Dat zou ik bijna een uitholling van de term vriendschap noemen. Het is iets wat je juist niet hoeft vast te leggen. Trouwen heeft ook een juridische en morele status. Deze vrienden hebben dus al een relatie waarin verondersteld wordt dat bepaalde verplichtingen worden nagekomen met voor- en nadelen. Als ze ook nog fiscale voordelen van vriendschap willen, kan ik met Jan en alleman fiscale relaties aangaan. Voor complete singles kun je kijken: moeten we iets met de erfbelasting, maar niet via deze vorm.'

Jacobs: 'Ik weet zeker: als de Hollander een vriendschap kan aangaan om fiscale redenen, dan heeft-ie opeens heel veel vrienden. Dan raakt de fiscus door massale arbitrage nog overbelaster dan ze al is en gaat het ons als samenleving extreem veel geld kosten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden