Onze gids deze week

De favoriete muziekstukken van Yo-Yo Ma

Met zijn nieuwe album maakte wereldberoemd cellist Yo-Yo Ma een soort soundtrack van zijn leven, en omdat dat wel héél mooi samenvalt met de opzet van Onze Gids Deze Week, besloten we ons voor een keer te beperken tot de vraag: hoe beïnvloedden deze stukken uw leven?

Beeld Judith Jockel

'Gaat het goed met je, darling? Je ziet wat bleekjes. Misschien moet je er eens wat vaker uit. Maar je bent heel mooi voor je leeftijd, hoor. Je bent nog gaaf. '

Spreekt hier een middelbare man tegen een oude geliefde? In zekere zin. Tijdens de fotosessie keuvelt Yo-Yo Ma warmhartig tegen zijn instrument. De Amerikaanse cellist wordt komende week (7 oktober) 60, zijn cello is ruim 280 jaar. Het wonderkind van weleer - op zijn zesde al trok hij de aandacht van de wereldberoemde violist Isaac Stern - spreekt even beleefd als charmant. Al jaren pleit hij met passie voor het integreren van cultuur in het dagelijks leven. 'Cultuur overschrijdt het lineaire denken. Het is een tegenwicht tegen politiek, economie en alle problemen die daarmee samenhangen. Het kan je leren een ander perspectief te kiezen. Er zijn genoeg gebeurtenissen die reden geven tot zorg. De manier waarop sommigen mensen erover denken is ronduit verontrustend. Neem het immigrantenprobleem. Ik word heel droevig als ik in de krant lees: het is geen probleem, want statistisch gezien is maar een klein deel van de mensheid op de vlucht. Oh my gosh, wat een dwaasheid; we moeten die statistieken menselijk maken. Bekijk het eens van een andere kant.'

Op zoek naar nieuwe (muzikale) perspectieven richtte hij jaren geleden het inmiddels veel geprezen Silk Road Ensemble op, een muzikaal laboratorium waarin de grenzen tussen culturele tradities worden overschreden. Met pianiste Kathryn Stott zette hij zijn persoonlijke soundtracks op de onlangs verschenen cd Songs of the Arc of Life. 'We wilden allebei een album maken met een aantal favoriete stukken die persoonlijke betekenis hebben. Muziek codeert het geheugen dieper dan wat dan ook. Wat heb je als kind gehoord voordat je je ervan bewust was? Welke muziek wordt in je hersens geëtst op belangrijke momenten in je leven - je eerste afspraakje, je eerste zoen? We willen mensen uitdagen de soundtracks van hun leven op een rij te zetten. Zodra je op je eigen soundtracks reflecteert, reflecteer je op je leven. Het is een soort mindfullness.' Voor het eerst vertelt hij wat enkele van de composities op de cd voor hem persoonlijk betekenen.

Beeld Judith Jockel

CV

1955 geboren in Parijs

1959 eerste celloles

1962 verhuizing naar New York

1963 optreden op uitnodiging van Leonard Bernstein

1971 studie aan Harvard University

1979 eerste van tientallen albums

1978 Avery Fisher Price, eerste van tientallen prijzen

1986 eerste van een kleine twintig Grammy Awards

1998 Oprichting Silk Road Ensemble

2001 National Medal of Arts

2006 VN-ambassadeur voor de Vrede

2010 Presidential Medal of Freedom

1. Ave Maria

'Voordat ik kon praten, was er al muziek. Mijn moeder zong, mijn vader dirigeerde, mijn zus speelt viool en piano. En Bach was altijd aanwezig. Zowel in mijn gehoor als in mijn spel is Ave Maria waarschijnlijk het eerste stuk dat belangrijk voor me is geweest. Het wás er gewoon altijd, het is verankerd in mijn onderbewustzijn.'

Het lied reikt als een boog over het leven, meent hij - een groet aan de moederfiguur, de echte en de spirituele. De cd begint met de Ave Maria-versie van Bach/Gounod, een open, lichte compositie, en eindigt met de wat vollere variant van Schubert. 'Het begin van het leven is erg belangrijk. Een kind heeft geen gevoel voor tijd, want alles is 'nu'. Ave Maria is een erkenning van die uitgestrektheid, die grenzeloosheid van het leven en van de liefde. Wat in feite samenvalt, want zonder liefde kunnen we niet leven; zelfs dieren die niet een of andere vorm van knuffelen ervaren, gaan dood. Aan het einde van het leven staat Ave Maria, wees gegroet Maria, voor de overgang van het leven naar het niet-leven.'

2. Dvorak: Songs my Mother Taught Me

Parijs kleurde zijn vroegste herinneringen. Yo-Yo Ma werd er in 1955 geboren als kind van Chinese ouders. Zeven jaar later verhuisden ze naar New York. 'We woonden in het Quartier Latin waar je toen altijd wel ergens muziek hoorde van Edith Piaff of Jacques Brel, maar ik herinner me ook de Roma bij metrostation Odéon: de zigeuners met hun kunstjes, hun vuurspugers, zwaardslikkers en muzikanten. Je had Franse sigaretten in een blauw doosje die Gitanes heetten. Pas later kreeg ik door: o, dat betekent zigeuners. Later ook ontdekte ik: wow, Brahms, Haydn en Dvorak hebben Roma-muziek verwerkt in hun composities. In elke levensfase maak je een andere connectie met bekende dingen. Soms besef je pas later dat iets wat je kent van vroeger onderdeel is van iets veel groters. Songs My Mother Taught Me (hij neuriet het licht-melancholische melodietje voor) is natuurlijk klassieke muziek, maar het is gebaseerd op Roma-muziek. Zigeunermuziek is de bron; het stuk benoemt voor mij de iconische ouder-kindrelatie.'

Dvorak:Songs My Mother Taught Me. 'Het is natuurlijk klassieke muziek, maar het is gebaseerd op Roma-muziek.' Beeld Getty

3. Fauré: Papillon

De noten van het korte en vrolijke Papillon, Frans voor vlinder, buitelen stoeierig over elkaar. 'In Franse parken waar ik als kind vaak kwam, was het verboden op het gras te lopen. In New York, in Central Park, mocht dat opeens wel! Dat vrije gevoel is heerlijk voor een kind. Ik voel me verbonden met Fauré en Papillon: welk kind is nooit vol verbazing en fascinatie een vlinder achterna gerend? Hoe beweegt die, wat is zijn route? Waarom is hij niet bang van mensen? Ik ervaar in dit stuk het wonder van de levende dingen, de speelsheid van de kindertijd.

'Muziek is een prachtige manier om de ontdekking of de ervaring van de natuur, ook de menselijke natuur, in codevorm weer te geven. Ik ben een stadsmens, maar de natuur is heel belangrijk voor me. Je kunt er niet omheen, ook in de stad niet. Denk maar eens aan het gevoel van enormiteit waardoor je wordt overvallen als je naar de nachtelijke sterrenhemel kijkt - de notie van oneindigheid. Dat gaat nooit meer weg: geregeld hoor je nieuwe dingen over andere planetenstelsels of nieuwe exoplaneten. Fascinerend.'

Uit de oneindigheid van de natuur en de onbevangenheid van de kinderblik destilleert Yo-Yo Ma een 'persoonlijke culturele filosofie'. 'Als musicus probeer ik mensen aan te moedigen open om zich heen te kijken. Openheid is het beste tegengif tegen angst. Angst is een instinctieve reactie, denk aan een schildpad die zich terugtrekt in zijn schild, een slak die zich terugtrekt in zijn huisje. In het geval van de mens worden de rijen gesloten en staat niemand meer open voor anderen. Muziek houdt zich niet aan die beperkingen en kan daardoor helpen meer begrip te kweken.'

Fauré: Papillon. Papillon is Frans voor vlinder. 'Ik ervaar in dit stuk het wonder van de levende dingen, de speelsheid van de kindertijd.' Beeld Corbis

4. Saint-Saëns: The Swan

'The Swan is een andere overpeinzing over de natuur, ook over de innerlijke natuur. In het echte leven kunnen zwanen agressief zijn, ze sissen, ze bijten, maar het beeld van een zwaan is er één van majesteitelijkheid en rust. Dat hoor je terug in deze muziek. Een zwaan heeft een exquise schoonheid die je als het ware naar je zelf kunt overbrengen. Herten hebben dat ook, denk maar aan Bambi.' Om er schaterend aan toe te voegen: 'Herten zijn trouwens ook erg lekker op je bord, maar dat terzijde.'

Ballerina Anna Matvejevna Pavlova danst de solo The Dying Swan.'In het echte leven kunnen zwanen agressief zijn.' Beeld Heritage Images / Getty

5. Schumann: 5 Stücke im Volkston

'Het eerste van die stukken heet Vanitas Vanitatum, ijdelheid der ijdelheden. Als Papillon een verkenning van de natuur is, staat het stuk van Schumann voor de menselijke dwaasheid die ijdelheid is. Heel veel dingen uit de actualiteit of uit ons persoonlijk leven kunnen we kwalificeren als pure ijdelheid. Soms moet je jezelf vermanend toespreken. Of mijn vrouw herinnert me eraan: je mag dan wel speciaal zijn in je vakgebied, thuis ben je mijn echtgenoot en de vader van je kinderen. Je hebt verschillende rollen in het leven die je allemaal in hun eigen perspectief moet zien.'

Hoewel hij zich tegen de fotografe verontschuldigt voor zijn 'ongedisciplineerde' haar, lijkt hij niet te lijden aan een vorm van ijdelheid. Of betrapt hij zichzelf weleens? 'Voortdurend. Ik laat me snel meeslepen. Ik ben een performer. Daardoor heb ik geleerd in het middelpunt te staan, maar ik vind het wezenlijk die aandacht om te buigen naar andere belangrijke zaken.' Zoals? 'Aandacht vestigen op andere mensen met talent, en op kunsteducatie. Een theatergroep, een dansgroep of een muziekgroep kan veel doen voor kinderen, in het bijzonder voor kinderen met een beperking.'

'Je moet de schijnwerpers niet op één vakgebied richten. Een van de mooiste dingen die Europa aan de wereld heeft geschonken is de Verlichting. Kunsten, wetenschap, filosofie en humanitaire waarden waren met elkaar verbonden en stimuleerden elkaars groei. Als we de idealen van de Verlichting eens zouden kunnen verspreiden over de wereld... Dan zou iedereen ontdekken: 'Hé, jij bent anders maar ik kan gewoon met je praten. Dit als tegenhanger van het onverschillige: 'Oja, het zal wel.'

Beeld Judith Jockel

6. Edgar Elgar, Salut d'Amour

'Dit stuk was Elgars huwelijkscadeau aan zijn vrouw. Dat is toch fantastisch?! Elgar zegt hiermee: 'Ik hou van je, ik schreef een muziekstuk voor je dat onze liefde symboliseert.' Het is niet alleen prachtige muziek, ik vind het idee erachter ook zo mooi.' Overdreven geaffecteerd: Wil je voor je huwelijk: diamants, my dear? Of liever een kunstwerk?!'

Wat gaf hij zelf aan zijn vrouw als huwelijkscadeau? Lachend: 'Helaas geen kunstwerk, ik heb haar een trouwring gegeven en een levenslang problemen, ben ik bang. We zijn getrouwd in 1978. (Yo-Yo Ma is getrouwd met violiste en literatuurdocente Jill Hornor.) Onze zoon en dochter zijn 32 en 30. Ze zijn nu onafhankelijk zodat mijn vrouw weer kan meereizen naar concerten. Fantastisch, het herinnert me aan de tijd dat we samen reisden voordat we kinderen hadden, toen we veel vrijer waren. Ze is ook nu met me meegereisd, maar ze gaat morgen terug naar huis, om onze dochter te helpen verhuizen. Ouderschap verandert, maar het gaat nooit over.'

'Dat is toch fantastisch? Hij zegt hiermee: ik hou van je, ik schreef een muziekstuk voor je dat onze liefde symboliseert.' Beeld Popperfoto / Getty

7. Sollima: Il bell'Antonio, Tema III

Na een romantisch begin snijdt de cello pijnlijk scherp en tergend traag door de donkere onheilsklanken van de piano. Alsof een abces wordt blootgelegd onder een gladde huid. De Siciliaanse cellist en componist Giovanni Sollima schreef het stuk voor een remake van de film Il bell' Antonio (1960) van Mauro Bolognini. De mooie Antonio cultiveert het imago van een Don Juan, maar gaandeweg blijkt de vermeende latin lover niks voor elkaar te krijgen tussen de lakens. Een kwellend stuk, zegt Yo-Yo Ma. 'De hoofdpersoon is nogal een onsmakelijk karakter, hij wordt ontmaskerd als een bedrieger. Iedereen komt weleens zulke types tegen. We hebben dit stuk gekozen om aan te geven dat de menselijke natuur niet altijd even plezierig is. Maar het kan ook verlichten; als je muziek kunt associëren met dergelijke ervaringen, kan het helpen om die ervaringen uit je systeem te krijgen.'

Claudia Cardinale en Marcello Mas-troianni in Il bell'Antonio. 'We hebben dit stuk gekozen om aan te geven dat de menselijke natuur niet altijd even plezierig is.' Beeld .

8. Messiaen: Louange à l'Éternité de Jesus

Stervenskoud was het op 15 januari 1941 tijdens de première van Quatuor pour la fin du temps, Kwartet voor het Einde der Tijden. De locatie: een Duits gevangenenkamp aan de Poolse grens. De componist: de Franse krijgsgevangene Olivier Messiaen. Het publiek: een paar honderd medegevangenen. Te midden van de misère wist de componist beelden op te roepen van vogels in de ochtend, van engelen, sterren en regenbogen in het kamermuziekstuk waarvan Louange à l'Éternité de Jesus (Lofzang op de Eeuwigheid van Jezus) deel uitmaakt.

Sereen en hoopgevend klimmen de trage tonen van de cello en de piano omhoog - de mens Jezus treedt het goddelijke tegemoet. 'Stel je voor, Messiaen zit in die erbarmelijk omstandigheden en schrijft muziek die helemaal gaat over de glorificatie van liefde, van religieuze liefde, je ziet verbazingwekkende beelden van aartsengelen en regenbogen, duizenden regenbogen aan de hemel. Deze muziek laat zien dat we zelfs op de moeilijkste momenten het vermogen hebben de menselijke natuur te overstijgen. Nu ik ouder word, zie ik in dat niemand ontsnapt aan de levenscyclus; we krijgen allemaal te maken met verlies, met blijdschap en zorgen. Dat is in feite een erkenning van onze gezamenlijke menselijkheid. Daarbinnen blijken we te beschikken over de gave onszelf te overtreffen door middel van cultuur, kunst of wetenschap.'

Yo-Yo Ma is lid van een kerkgenootschap, maar 'ik zie spiritualiteit niet als iets dat aan religie is voorbehouden. Ook zonder religie kunnen we het wonder van het bestaan delen. Niemand weet alles, maar het bewust najagen van een hogere waarheid, al is die nooit haalbaar, is de moeite waard.'

Messiaen: Louange à l'Éternité de Jesus. 'In al die misère een beeld van vogels in de ochtend.' Beeld .
Beeld Judith Jockel

9. Tsjaikovski: Valse Sentimentale

Hij neuriet een stukje uit Valse Sentimentale, opgewekte Russische weemoed verpakt in Weense zwier, muziek vol zorgeloosheid. 'Bij dit stuk denk je met je hele hart: dít is het moment - het moment is goed zoals het is. Iedereen heeft weleens het gevoel dat je direct in contact staat met wie je werkelijk bent. We hebben de neiging alleen naar de buitenkant te kijken, naar dingen die we kunnen meten. Wat ik probeer uit te puzzelen met muziek is: wat zit daar allemaal onder die buitenkant? Want ik geloof dat ons innerlijke leven ons uiterlijke leven aanstuurt.

'In dit stuk valt alles samen. Bij deze muziek denk ik ook aan een goed glas wijn en een sigaret. Ik rook niet, maar ik denk aan een sigaret. Ik krijg dat gevoel ik ook bij de film Casablanca. This is the beginning of a very good friendship. Hahaha.'

Tsjaikovski: Valse Sentimentale. 'Bij dit stuk denk je met je hele hart: dít is het moment het moment is goed zoals het is.' Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.