De fanatiekste patriotten van Oekraïne

De verzetsbeweging tegen de Sovjets uit de Tweede Wereldoorlog herleeft in het westen van Oekraïne. Maar zijn die militanten fascisten?

STRYJ - Taras Lomnitski houdt wel van een grapje. Als de 34-jarige zakenman aan de gevel van autowasserij in Stryj de rood-zwarte vlag van het Oekraïense Opstandsleger (OePA) ziet hangen, zegt hij lachend: 'Dat is de vlag van de terroristen die de Russen willen uitmoorden.'


Het is een sneer aan het adres van Moskou. Er gaat geen dag voorbij of Poetin en zijn aanhangers maken de nieuwe machthebbers in Kiev uit voor fascisten, antisemieten en wat nog allemaal meer. Het is propaganda, zegt Lomnitski, die zelf de Oekraïense vlag achter de voorruit van zijn Opel Omega heeft hangen. 'Iedereen die tegen Rusland is, wordt in Rusland een fascist genoemd. Poetin zou beter de hand in eigen boezem kunnen steken.'


De OePA beleeft een sterke opleving sinds de Oekraïners in opstand kwamen tegen president Viktor Janoekovitsj. OePA's historische groet 'Eer aan Oekraïne, eer aan de helden' werd overgenomen door de anti-regeringsbetogers in Kiev. Overal vallen de rood-zwarte kleuren op, al blijven de Oekra-iense vlaggen wel in de meerderheid, zelfs in Stryj, waar het charismatische boegbeeld van de verzetsbeweging, Stepan Bandera, een deel van zijn jeugd doorbracht. Zoals in tientallen andere West-Oekraïense steden heeft hij er een standbeeld. De scheldnaam 'banderist' wordt er als een geuzennaam gedragen, tot ergernis van vooral de Polen en de Russen.


Nergens is het Oekraïense patriottisme sterker, een gevolg wellicht van de eeuwenlange onafhankelijkheidsstrijd, eerst tegen de Oostenrijkers, daarna tegen de Polen en de Russen. Anti-westers zijn ze er niet van geworden. In Stryj wil zelfs Roteslav Got, de eigenaar van de autowasplaats, zo snel mogelijk lid worden van de Europese Unie. Hij is een vertegenwoordiger van het uiterst radicale Congres van Oekra-iense Nationalisten; in zijn bureau heeft hij behalve een reeks portretten van nationalistische helden ook een affiche hangen waaruit blijkt dat Stalin en niet Hitler verantwoordelijk was voor de Tweede Wereldoorlog. Maar een slecht woord over de EU? Nee.


Net als de rest van de inwoners nam hij deel aan de protesten tegen Janoekovitsj. Zoals in Kiev werden in Stryj barricaden opgeworpen, hoewel dat eigenlijk niet nodig was. Niemand in de stad die eraan dacht de revolutie ook maar een strobreed in de weg te leggen. De twee gemeenteraadsleden van de Partij van de Regio's van Janoekovitsj liepen onmiddellijk over naar het anti-regeringskamp.


Eerste Oekraïense vlag

In Stryj gaan ze er prat op dat ze in 1990 als eerste Oekraïense stad aan het stadhuis de Oekraïense vlag hesen. Overal hangen gedenktekens die herinneren aan de strijd voor een onafhankelijk Oekraïne. Het is typisch voor het westen van Oekraïne, een streek die gedomineerd wordt door Uniaten, Grieks-katholieken die de oosterse ritus gebruiken. Het is de thuisbasis van Svoboda (Vrijheid), de partij van Oleh Tjahnibok, die samen met de Vaderlandpartij van premier Arseni Jatsenjoek en Oedar van Vitali Klitsjko het verzet tegen Janoekovitsj leidde. Nu vormen ze een coalitieregering, waarin Svoboda onder meer de minister van Defensie levert.


Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog vocht de OePA tegen al wie volgens haar de onafhankelijkheid van Oekraïne in de weg stond. En daarbij hoorden natuurlijk de Russen. Pas in het midden van de jaren vijftig slaagden de Sovjets erin de opstand neer te slaan.


Maar voor het zover was, had de nationalistische verzetsbeweging tienduizenden slachtoffers gemaakt. Nadat Hitler in 1941 een aanbod tot collaboratie had afgewezen, werd er zelfs tegen de Duitsers gevochten. Ook zouden OePA-eenheden hebben deelgenomen aan pogroms. Vooral de Polen kregen het zwaar te verduren. In heel het westen van Oekraïne, een gebied dat voor de oorlog deel uitmaakte van Polen, werden etnische zuiveringen doorgevoerd. Daarbij werden in 1943 en 1944 naar schatting 50 duizend Polen omgebracht. Het levert het Oekraïense Opstandsleger tot op de dag van vandaag een kwalijke reputatie op.


Maar om de OePA een fascistische groepering te noemen, zoals Poetin en Janoekovitsj om de haverklap doen, dat gaat de inwoners van Stryj een stap te ver. Voorman Bandera bracht na een mislukte poging de Oekraïense onafhankelijkheid uit te roepen een paar jaar in een Duits concentratiekamp door; twee van zijn broers kwamen om in Auschwitz. 'Hoe kan je nu fascist zijn, als je zelf een slachtoffer bent van het fascisme?', vraagt Lomnitski zich af.


Er is dan ook niemand meer om de inwoners van Stryj tegen te spreken. Aan de Joden, ooit de grootste bevolkingsgroep in de stad, herinnert alleen nog een vervallen synagoge.


De Polen, die tijdens en na de oorlog verdreven werden, zijn er niet veel beter aan toe, al valt de populariteit van de taalcursussen in het Pools Huis niet te ontkennen. Veel inwoners werken als gastarbeider in Polen; dan is een handjevol Pools mooi meegenomen.


Dode held van Maidan

Zoals in de rest van West-Oekraïne werden troepen naar Kiev gestuurd en die deelden in de klappen. In het Oekra-iense Huis, waar tot op de dag van vandaag geld en levensmiddelen worden ingezameld voor de betogers in Kiev, staat een foto van de 50-jarige Andri Kortsjak. Hij werd vorige maand in Kiev doodgeschoten door de oproerpolitie. 'Hier rust een held van Maidan, de lieveling van Onze Zaligmaker. Laten we hem eer betuigen, want hij stierf voor ons', staat er op een bordje bij zijn foto.


Binnenkort zal er op de markt voor hem en de andere slachtoffers van de revolutie een standbeeld worden opgericht. Het moet komen op de plaats waar tot november het standbeeld van de Sovjet-soldaat stond. Die is ondertussen gedumpt op een gemeentelijke opslagplaats vlakbij het kerkhof van Stryj.


Roteslav Leniv, de plaatselijke vertegenwoordiger van de partij van Klitsjko en een van de organisatoren van de protesten tegen Janoekovitsj, is er een kijkje komen nemen. Als hij ziet hoe de soldaat er tussen de autowrakken ligt te verkommeren, kan hij een glimlach niet onderdrukken: 'Onder ons gezegd zou ik denken dat hij naar de kloten is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden