De fabriek van Frost

Ben Frost componeerde een opera, gebaseerd op een psychopatenroman van Iain Banks. Hoewel, opera? The Wasp Factory is bij vlagen nietsontziende

In zijn jongensjaren in Melbourne, Australië was er dat gewelddadige ongelukje met in de hoofdrollen: zijn oudere broer, hijzelf en een bijl. Of dat incident waarbij broerlief een pijl op hem afschoot die in zijn schouder belandde.


Het heeft bij Ben Frost geen blijvende geestelijke of lichamelijke schade achtergelaten en hij is ervan overtuigd dat zijn broer niets kwaadaardigs in de zin had. Heftig? Misschien. Uitzonderlijk? Welnee. Frost: 'Dat soort gedrag komt volgens mij voort uit een aangeboren fascinatie voor geweld en de nieuwsgierigheid naar de effecten daarvan. Het zijn zaken die deel uitmaken van ieders kinderjaren, maar stelselmatig worden weggepoetst. Niet het spul dat je terug ziet in familiefotoalbums, want agressie of geweld dat puur uit kinderen voortkomt, bestaat niet. We hebben met z'n allen besloten dat de kinderjaren zich in een roze wolk afspelen, met daarin het kind als de moderne apotheose van de onschuld.'


Op een Amsterdams terras komen vanachter een rossige baard bedachtzaam de woorden die illustreren waarom de componist van experimentele klanksculpturen zo geïntrigeerd raakte door het dianegatief van die kinderlijke onschuld: Frank Cauldhame, hoofdfiguur in de roman The Wasp Factory (1984) van Iain Banks.


Toen hij op uitnodiging van de Bregenzer Festspiele een opera mocht schrijven, besloot Frost dat het The Wasp Factory moest worden. Hij nam zowel de muziek als de regie voor zijn rekening. Zondag beleeft het op het Holland Festival zijn Nederlandse première.


Er moet wel direct gezegd worden dat Franks psychopatische uitspattingen zich in een veel donkerder domein afspelen dan die van de broertjes Frost. Zonder morele supervisie van zijn ouders - alleen zijn vader is aan de zijlijn aanwezig - geeft de 16-jarige eenling op een desolaat schiereiland in Schotland zich over aan het martelen en doden van kleine dieren. Hij is hogepriester van zelfverzonnen rituelen die de toekomst moeten voorspellen en heeft, jong als hij is, al drie moorden op zijn geweten. En dat terwijl zijn oudere broer uit een psychiatrische instelling is ontsnapt. Diens langzame nadering levert in het boek een belangrijke spanningsboog op.


Frost, die sinds 2005 in Reykjavik resideert en daar deel uitmaakt van de avant-garde van de elektronische muziek, kwam toevallig in aanraking met Banks meesterwerk. In 2009 werden tijdens de tournee rondom Frosts album By The Throat in de tourbus boeken uitgewisseld; hij kreeg Banks boek. Dat viel in vruchtbare aarde, want By The Throat is een verzameling stukken waar elektronische gruis en dreigende pianoklanken gepaard gaan met veldopnamen van grommende en huilende wolven. 'Ik zat nog helemaal in dat domein van roofdierachtige agressie en bloeddorst.'


Het was hem van meet af aan duidelijk dat zijn opera niet de reguliere lijnen zou volgen. 'Daar waren praktische en poëtische redenen voor. Gezongen dialogen tussen de hoofdfiguren waren vrijwel uitgesloten, omdat we het verhaal in de roman consequent door de minder betrouwbare ogen van Frank volgen. Ik wilde dat benadrukken door alleen Frank als personage in het stuk op te nemen en die dialogen te presenteren alsof ze in Franks hoofd plaatsvinden.' Kwesties rond identiteit en sekse - in het boek resulterend in een plottwist van jewelste - ving hij op door Frank te laten spelen door drie zangeressen.


Frost was meer geïnteresseerd in wat zich afspeelt in het hoofd van Frank, dan in de daadwerkelijke gebeurtenissen die daaruit voortvloeien. 'De consequent doorgevoerde logica van zijn eigen perverse universum leidt tot conlusies en gebeurtenissen die voor Frank, misschien typerend voor een psychopaat, onontkoombaar zijn. Hij ziet zich als de uitvoerder van taken die volbracht dienen te worden.'


Het resultaat is een gestyleerde en geabstraheerde voorstelling waarin de zangeressen op een langzaam hellend plateau - bezaaid met dampende aarde - zingen en woelen. Verwacht trouwens niet te veel sonische behaaglijkheid tijdens The Wasp Factory. Afgezien van flarden minimalisme en zoiets vertrouwds als een strijkkwintet, worden bezoekersoren bij tijd en wijle gezandstraald door nietsontziende elektronische noise; misschien net zo ongemakkelijk voor de luisteraar als Franks binnenwereld voor de lezer. Toen The Wasp Factory in Londen in première ging, beklaagden sommige recensenten zich over wat ze kregen voorgeschoteld. Er hing één vraag in de lucht: 'Is dit opera?'


Frost, kalmpjes: 'Volgens mij betekent het alleen maar dat heel wat mensen bereid zijn naar iets te luisteren als je er het woord opera op plakt en vervolgens teleurgesteld raken als het niet aan hun verwachtingen voldoet. Niets meer, niets minder.' Hij heeft een sterk vermoeden dat er nogal wat mensen in de zaal zaten die niet bekend waren met zijn werk. En oké, dan is het geen opera. Wat kan hem het schelen. Noem het voor zijn part een geluidsinstallatie.


Hij taalt niet naar goedkeuring van het publiek. Als hij het heeft over een bezoek aan een show van danceproducer en dj Richie Hawtin, beweert hij zonder enig effectbejag dat hij ervan overtuigd is dat Hawtin ook heel goed een commercieel succesvolle danceproducer zou kunnen zijn. Maar is dat voor hem als persoon interessant?


'Ik vind dat je als artiest nooit moet zwichten voor wat conventies bepalen. Daarmee beperk je jezelf, en het levert alleen maar geremde, lege kunst op.'


Zijn helden zijn zoekers. Kunstenaars die niet voortborduren op wat hun voorgangers hebben gemaakt, maar eerder hun eigen pad bewandelen. Lars von Trier, 'de beste hedendaagse filmmaker die niet noodzakelijkerwijs ook de beste films maakt', muziek revolutionair Stravinsky, experimentele rockband The Swans. 'Heb je het nieuwe album gehoord? Er klinkt een vermoeidheid in door die volgens mij voortkomt uit het rücksichtslos najagen van je eigen overtuiging. Je hoort echt dat ze toegewijd zijn aan hun eigen doel en dat geeft het een eerlijke schoonheid.'


Frost vindt alle albums die hij tot nu toe heeft gemaakt mislukkingen, als hij ze terug luistert. 'Maar dat is niet erg. Ik blijf proberen.'


Begrijp hem goed, het gaat hem er niet om luisteraars te ontregelen of te ontstemmen. 'Ik zoek voorbij de muzikale regels die al eeuwen in westerse muziek worden toegepast, die voorschrijven wat wel en niet als muziek wordt beschouwd, wat wel en niet mag. Er is geen natuurwet die zegt dat - ik noem maar een voorbeeld - aan het eind van een muzikale frase een dominant akkoord moet oplossen in een tonisch akoord. Het zijn regels die zijn uitgevonden en waar onze oren door zijn geconditioneerd.'


Niet dat hij iets tegen regels heeft. Bachs 'muzikale wiskunde' vindt hij geweldig en op zijn linkerarm prijkt een tatoeage van een grafische weergave van de gulden snede. 'Maar de regeltjes zijn uitentreuren toegepast. Zodanig dat er, voor mij althans, geen bevrediging in schuilt om op die manier aan de slag te gaan. In hedendaage mainstreammuziek doen we alles maar opnieuw en opnieuw en opnieuw zonder er iets aan te veranderen.'


Ergens daar buiten moet er toch meer rondwaren dan conventionele melodie en harmonie? Geluidsstructuren en toonsequenties die niet expliciet zijn gevat in die regels, 'maar wel een fundamentele waarheid bevatten waardoor we worden geraakt, zonder dat we daar door ervaring of kennis voor zijn geprogrammeerd?'


Gewaarwordingen die iedereen intuïtief vat en die een bijna lichamelijke reactie teweegbrengen? Zoals de repetitieve bassdrum in dance. 'Niets meer dan een geüpdate neanderthaler die op zijn trommel slaat. Fundamenteler nog is de zuiver instinctieve weergave van een hartslag. We herkennen en waarderen dat.'


En was het niet Stravinsky zelf die beweerde dat zijn muziek het best wordt begrepen door kinderen en dieren? Frost: 'Kan ik me helemaal in vinden.'


Maar het blijft moeilijk je aan conventies te onttrekken die bij iedereen, Frost incluis, zijn ingesleten. 'Je ervan bewust zijn, is een eerste stap. Daarna kun je, paradoxaal genoeg, met nieuwe, zelf opgelegde restricties jezelf proberen te bevrijden van die regels en zo verder groeien.'


Beknotting als parameter voor artistieke evolutie. Beeldend kunstenaar Matthew Barney, ook bewonderd door Frost, gebruikt het in zijn doorlopende project Drawing Restraint. 'Beperkt door obstakels die drastisch ingrepen in zijn handelen - hangend aan een touw of springend op een trampoline - maakte hij tekeningen.'


Vreemd? Het idee had zijn basis en parallel in de sport, waar een beter lichaam alleen wordt bereikt door het tegenstand te bieden in de vorm van bijvoorbeeld gewichtstraining.


Dus toen Frost, aangestoken door het eerder genoemde optreden van Richie Hawtin, een album wilde maken dat zich meer ophield in de dancesfeer - het net verschenen Aurora - en voor het componeren plaatsnam achter die eeuwige piano, wist hij meteen dat hij het fout aanpakte. 'Op een conventionele manier componeren, zou alleen maar tot meer van hetzelfde leiden.'


Hij legde zichzelf de beperking op de piano niet meer als gereedschap te gebruiken. In plaats daarvan ging hij aan de slag met diverse online gevonden geluidsopnamen, 'soms ook belachelijke dingen om mezelf maar uit mijn comfortzone te halen'. Hij manipuleerde die geluiden en gebruikte ze als basis voor de stukken op Aurora.


'Maar wie weet, misschien vind ik dat album over een paar maanden ook een mislukking.' Hij grinnikt. 'Voor het beste resultaat zou ik eigenlijk muziek moeten maken met mijn handen op mijn rug.'


elektronische noise.

Bezopen exercitie

Iain Banks heeft de opera die is gebaseerd op zijn boek niet mogen zien. De schrijver overleed in juni vorig jaar, twee maanden voordat The Wasp Factory in Bregenz in première ging. Hij heeft nog wel het libretto gelezen, dat werd geschreven door David Pountney, wat kleine wijzigingen voorgesteld en het project zijn goedkeuring gegeven. Al vond Banks het idee een opera van het boek te maken nogal vreemd, zegt Pountney in The Independent: 'Ik kreeg de indruk dat hij het een nogal een bezopen exercitie vond.'


The Wasp Factory is 22/6 en 23/6 te zien in Muziekgebouw aan 't IJ (Amsterdam). Aurora (Mute/Bedroom Community), Ben Frosts laatste album, ligt al in de winkels.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden