De Everest van de atletiek bedwongen

Precies vijftig jaar geleden, op 6 mei 1954, doorbrak student medicijnen Roger Bannister in Oxford als eerste mens de magische vier-minutengrens op de mijl....

Hicham El Guerrouj sloeg van verbazing de hand voor de mond. 'U liep uw record op een si¿ntelbaan?', vroeg de Marokkaanse loper in augustus 2000 aan Sir Roger Bannister. 'Dan is uw tijd van 3.59 uit 1954 op de kunststofbanen van nu zeker 3.42 waard!'

Beleefde atleet, El Guerrouj, bij zijn bezoek aan Oxford en de eminente Bannister. In 1999 liep de Marokkaan in Rome naar 3.43,13, nog steeds het wereldrecord op de mijl.

Bannister (nu 75 jaar) kon destijds wel glimlachen om de vriendelijke uitspraak van de Marokkaan. 'We zijn hetzelfde gebouwd, hebben even lange benen, maar verder is elke vergelijking onmogelijk. Ik trainde een half uurtje per dag, tussen de colleges door. Hicham traint vier, vijf uur per dag.'

Het was een wedloop zoals die aan het begin van de jaren vijftig van de vorige eeuw ook in de bergsport bestond. Wie zou als eerste mens de top van de Mount Everest bereiken, wie zou als eerste onder de vier minuten duiken op de mijl?

Op 29 mei 1953 was het in het Himalaya-gebergte zover. Edmund Hillary, de Nieuw-Zeelandse imker, maar door de Britten voor deze gelegenheid toch als 'Brit' omarmd, stond samen met Tenzing Norgay op de top van de hoogste berg van de wereld.

Een klein jaar later, op de sintelbaan van Iffley Road in Oxford, werd die andere, lang als onmogelijk bestempelde barri genomen. Roger Bannister liep als eerste mens onder de vier minuten op de mijl; 3.59,4 over 1609,36 meter.In de bergsport aasden de Zwitsers en Britten op de top van de Mount Everest, op de mijl probeerden in die jaren ook tal van atleten als eerste de 'magische' vier-minutenbarri te slechten. In Australias John Landy actief, in de VS kwam Wes Santee dichtbij. En in Engeland rende student Roger Bannister zijn rondjes.

Geen van driekwam vooralsnog voorbij het wereldrecord dat de Zweed Gunder H al in 1945 op de 393 meter lange baan van Mo vestigde: 4.01,4.

Landy kwam het dichtst in de buurt. Hij liep in 1953 4.02, maar had daarbij zoveel pijn geleden dat hij begon te geloven dat het doorbreken van de vier-minutengrens onmogelijk was. 'Het was alsof ik op het laatste stuk tegen een muur aanliep.'

De recordpoging aan Iffley Road in Oxford ging op 6 mei 1954, om 18 uur 's avonds, bijna niet door. Er stond teveel wind. Maar Bannister besloot, met behulp van zijn gangmakers Chris Brasher en Chris Chataway, toch van start te gaan. Mede op advies van zijn Oostenrijkse trainer, de taaie Franz Stampfl, die hem vertelde dat hij '3.56 in de benen' had.

Stampfl ontvluchtte de nazi's in de jaren dertig. Hij werd door de Britten tijdens de oorlog desondanks geerneerd en naar Canada gestuurd. Het schip dat hem vervoerde werd door een Duitse duikboot getorpedeerd. De Oostenrijker overleefde een urenlang verblijf in het water, terwijl links en rechts van hem mede-passagiers verdronken.

Na de oorlog bleef de 'sportwijsgeer' in Engeland, waar hij Bannisteren andere atleten niet alleen fysiek, maar ook mentaal sterker maakte. Het adagium van deze overlevingskunstenaar luidde dat fysieke barris ook te doorbreken zijn met verbeeldings-en wilskracht.

Brasher haasde op die avond van de zesde mei de eerste twee rondjes, daarna nam Chataway het over. 'Harder', riep Bannister al in het eerste rondjes naar Brasher. 'Relax', riep Stampfl vanaf het middenterrein. De laatste meters legde Bannister solo af. Hij zag in zijn verbeelding het finishkoord achteruit wijken, schrijft hij in The First Four Minutes.

Na de finish verloor hij even het bewustzijn, terwijl omroeper Norris McWhirter de uitslag bekendmaakte. Hij begon allerlei records op te dreunen en eindigde met: 'En de tijd is drie minuten en...' Waarop het oorverdovende geschreeuw van het publiek de rest van de zin onverstaanbaar maakteSamen met Brasher en Chataway en drie vriendinnen (' van hen had een jurk aan met blote schouders', schreef een krant later) maakte Bannister die nacht Londen onveilig. 'Ik kan me niet herinneren of we champagne dronken. We waren studenten en moesten zelf betalen.' Om vijf uur 's ochtends zagen ze de eerste edities van de ochtendbladen. 'Pas toen besefte ik dat ik geschiedenis had geschreven.'

De ban was gebroken. Slechts 46 dagen later liep concurrent Landy in Turku al naar een nog scherpere tijd: 3.58,00. Nadien werd het record nog zeventien maal verbeterd, tot de 3.43,13 van El Guerrouj in 1999 in Rome. Het lijstje recordhouders op de mijl bevat grote namen: Sebastian Coe, Steve Ovett, Steve Cram, Noureddine Morceli, Peter Snell en Jim Ryun.

Over progressie binnen de sport gesproken: inmiddels is het de mens al gelukt om op de twmijl binnen de acht minuten te blijven. Tweemaal de prestatie van Bannister, en dat meteen achter elkaar, de Keniaan Daniel Komen presteerde het in 1997.

Voor Bannister, die in 1952 slechts vierde was geworden op de 1500 meter tijdens de Spelen van Helsinki, werd 1954 zijn annus mirabilis. Hij studeerde in dat jaar af en veroverde in de zomer de titel op de 1500 meter bij de EK in Bern.

'Sir' Roger werd nadien een vooraanstaand neuroloog, met tal van wetenschappelijke publicaties op zijn naam, maar toch wordt hij nog steeds herinnerd aan die vier minuten.

Ook vandaag zal het aan Iffley Road niet anders zijn. Veel latere wereldrecordhouders zijn uitgenodigd tijdens de jubileumwedstrijd op de kunststofbaan; de sintelbaan van destijds is al lang verdwenen.

Natuurlijk staat de 1609 meter vanavond op het programma. De kans is groot dat de winnaar onder de vier minuten loopt. Want net als met de top van Everest, die sinds 1953 al door bijna tweeduizend klimmers bedwongen werd, is ook de vier-minutengrens anno 2004 nog verre van magisch.

Liefst 968 milers bleven sinds die memorabele avond van de zesde mei 1954 onder die ooit als onneembaar geachte barri.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden