AnalyseEU-uitbreiding

De Europese Unie kiest wegens de Russische inval in Oekraïne voor uitbreiding

Alle 27 EU-leiders scharen zich achter het plan om Oekraïne en Moldavië kandidaat-lid van de Europese Unie te maken. Na jaren van stilstand krijgen ook de reeds wachtende landen nieuwe hoop voorgeschoteld. Wat is er aan de hand?

Marc Peeperkorn
Europese leiders poseren tijdens de top in Brussel op 23 juni 2022 over het kandidaat-lidmaatschap van nieuwe landen in de Europese Unie. Beeld AFP
Europese leiders poseren tijdens de top in Brussel op 23 juni 2022 over het kandidaat-lidmaatschap van nieuwe landen in de Europese Unie.Beeld AFP

Het is slikken voor het Verenigd Koninkrijk, maar de Europese Unie is populairder dan ooit. De voorspelling van de Brexiteers dat met hun vertrek de EU uiteen zou rafelen, wordt door de feiten gelogenstraft: de Europese regeringsleiders gaven donderdag hun zegen aan een potentiële groeispurt van de Unie met acht landen.

Wie een half jaar geleden ervoor ijverde om Oekraïne en Moldavië de status van EU-kandidaat te geven (en het perspectief erop voor Georgië), werd weggezet als een verdwaasde EU-jehovah. Donderdag schaarden echter alle 27 EU-leiders zich erachter, inclusief uitbreiding-sceptici als premier Rutte, bondskanselier Scholz en de Belgische premier De Croo.

De reden voor hun draai is een geopolitieke: de gewelddadige aanval van Rusland op Oekraïne. Tienduizenden Oekraïense burgers en militairen zijn omgekomen bij de bombardementen en andere wreedheden begaan door Russische militairen, die inmiddels flinke terreinwinst boeken in het oosten en zuiden van Oekraïne. De EU wil niet alleen een eind aan het menselijke leed, maar ook rust aan haar buitengrenzen.

De Russische inval in Oekraïne wordt gezien als een aanval op de Europese waarden: Poetin houdt niet van democratie, vandaar zijn offensief tegen Kyiv – dat voor de EU kiest. Zoals Europese Commissievoorzitter Von der Leyen het eerder deze week in het Europees Parlement verwoordde: ‘Oekraïne gaat door de hel vanwege zijn wens lid te worden van de EU.’ De door de EU ingelaste pauze van de EU-uitbreiding – nadat Kroatië in 2013 toetrad werden lopende onderhandelingen met andere kandidaten vrijwel bevroren - is door de Russische agressie opgeheven.

Nieuw is geopolitieke druk om de EU uit te breiden geenszins. Spanje, Portugal en Griekenland traden toe om hun prille democratieën te verankeren, het EU-lidmaatschap voor Polen, Hongarije en andere midden-Europese landen bezegelde de hereniging van Europa na de val van de Muur.

Wat met een groots gebaar in gang wordt gezet, kan echter met kleine vingerwijzingen op het Europese rangeerterrein van nog te vervullen beloften belanden. Daar wachten al vijf westelijke Balkanlanden die in 2003 het Europese perspectief kregen. Voordat de onderhandelingen met Oekraïne over het EU-lidmaatschap starten, moet de regering in Kyiv de corruptie verder aanpakken, de macht van oligarchen terugdringen en het witwassen van criminele vermogens aan banden leggen. Pas als aan deze voorwaarden is voldaan – op zijn vroegst volgend jaar – kunnen de toetredingsgesprekken daadwerkelijk beginnen. En die zullen ‘vele, vele jaren duren’, benadrukte De Croo. Zeker tien jaar, denken EU-ambtenaren. Kyiv moet 150 duizend pagina’s aan EU-wetgeving invoeren.

‘Versnelling’

Voor de Balkanleiders – die ’s ochtends hun EU-collega’s spraken – had de Unie vooralsnog niet meer dan peptalk. Hun wordt een ‘versnelling’ van het uitbreidingsproces in het vooruitzicht gesteld, een nieuwe dot energie. Noord-Macedonië, Albanië, Montenegro, Servië en Bosnië en Herzegovina kunnen mogelijk al snel bij EU-vergaderingen aanschuiven, als een soort snuffelstage. Daarnaast staat er 30 miljard euro klaar om deze landen te helpen de benodigde hervormingen en sanering van de economie door te voeren.

Ook hier speelt EU-eigenbelang een rol. China en Rusland zwaaien met miljarden om invloed te kopen, zei Rutte. En die miljarden komen zonder moeilijke voorwaarden over onafhankelijke rechters, een goede democratie en eerlijke concurrentie.

De opbeurende Europese woorden waren niet genoeg, vooral niet voor Albanië en Noord-Macedonië. Deze twee landen hebben pijnlijke hervormingen doorgevoerd en zijn volgens de Europese Commissie klaar voor de onderhandelingen. EU-lidstaat Bulgarije blokkeert de start daarvan, vanwege bilaterale problemen met Noord-Macedonië.

De Albanese premier Rama stak zijn cynisme niet onder stoelen of banken. Hij zei ‘medelijden’ te hebben met de EU die maar niet tot een besluit kan komen en hekelde het ‘verrotte’ systeem waarbij één lidstaat met zijn veto alles kan blokkeren. Het Bulgaarse parlement staat onder grote druk van de EU om vrijdag zijn veto tegen de onderhandelingen in te trekken.

Vetorecht

Bondskanselier Scholz onderstreepte dat de komst van nieuwe lidstaten ook de EU dwingt tot (lang uitgestelde) veranderingen. Het schrappen van het vetorecht op sommige terreinen – uitbreiding, belastingen, sancties – is maar één van de moeilijke besluiten. Vragen dringen zich op over de omvang van het EU-budget (waar lidstaten ook een veto hebben), de verdeling ervan, de omvang van de Commissie en andere EU-instituten en de nieuwe stemverhoudingen in de grotere EU.

Bij de uitbreiding in 2004 met tien nieuwe lidstaten (waaronder Polen, Hongarije en de Baltische staten) kregen de boeren daar aanvankelijk veel minder EU-subsidie. Ook werd het vrij verkeer van werknemers stapsgewijs ingevoerd om ontwrichting van de arbeidsmarkt te voorkomen. Ook in de nieuwe lidstaten trouwens: de beroepsbevolking daar daalde soms dramatisch vanwege de emigratie.

Rama voorziet ‘vele Bulgarije’s’, lidstaten die komende jaren de toetreding van de Balkanlanden om uiteenlopende redenen zullen hinderen. ‘Maar we geven niet op’, aldus de Albanese premier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden