Interview

'De Europese Unie, dat is flowerpower'

De Europese Unie is een gedoemd project. Alan Sked, Brexiteer van het eerste uur, is heel stellig. Europa zal uiteenvallen. Het heeft een vlag en een volkslied, maar geen volk.

Britten tegen een Brexit. Beeld getty

Het kamertje waar de Britse opstand tegen de Europese Unie begon, bevindt zich aan het einde van de gang op de derde verdieping van Sardinia House. Hier is de faculteit Internationale Geschiedenis van de London School of Economics (LSE) gevestigd. En in dit kamertje, omringd door boeken over de Europese geschiedenis, zit de aanstichter van dit alles, Alan Sked. De 68-jarige academicus stond begin jaren negentig aan de wieg van UKIP, de UK Independence Party. Vader van het Britse euroscepticisme, is hij genoemd. 'Je bedreigt mijn natuurlijke bescheidenheid', zegt hij, als deze eretitel valt. Dan, na een lach: 'Toegegeven, ik ben er wel een beetje schuldig aan.'

Excuus-Brexiteer

De campagne tot nog toe stemt hem hoopvol, hoop dat Groot-Brittannië echt uit de EU gaat stappen. 'Het Blijf-kamp had verwacht op dit punt een flinke voorsprong te hebben, maar het is nu een spannende race', zegt Sked, die spreekt alsof hij elk moment in lachen kan uitbarsten. 'De Brexiteers verkeren in een staat van chaos, maar ze hebben met Boris Johnson iemand die tot de verbeelding spreekt en met Michael Gove een intellectueel zwaargewicht. De Blijvers hebben David Cameron, maar wie nog meer? Niemand vertrouwt Tony Blair, niemand gelooft Gordon Brown en niemand neemt Nick Clegg nog serieus. En elke keer wanneer een buitenlandse politicus ons maant erin te blijven, werkt het averechts.'

Eerder op de dag is Sked met de slaaptrein uit Schotland aangekomen in Londen, om deel te nemen aan een referendumdebat. Omdat hij in het hoge noorden voor zijn hoogbejaarde, zieke moeder moet zorgen, heeft hij weinig tijd om zijn levenswerk af te maken. Dagelijks moet hij invitaties afzeggen. 'Ik ben een van de weinige academici die voor een Brexit is, dus ik word telkens benaderd als excuus-Brexiteer.' Dat hij nog steeds bij de prestigieuze London School of Economics zit, beschouwt hij als een wonder. 'In de jaren negentig hebben studenten me proberen weg te krijgen en collega's wilden voorkomen dat ik een leerstoel zou krijgen. Ik ben een minderheid van één op dit instituut.'

Academicus Alan Sked wordt wel de vader van het Britse euroscepticisme genoemd. Sked stond aan de wieg van UKIP, maar vindt nu dat hij een monster van Frankenstein heeft geschapen. Beeld Hollandse Hoogte

Flowerpowerpolitiek

Het enthouiasme van Sked, telg uit een vikingengeslacht, heeft er wellicht mee te maken dat hij een soort reborn-euroscepticus is. Vanaf begin jaren zeventig tot diep in de jaren tachtig geloofde hij als Liberaal-Democraat in de Europese eenwording. In 1975 stemde hij in het referendum voor het lidmaatschap van de Europese Economische Gemeenschap. Sterker nog, hij was voor een federaal Europa. 'Jeugdige onbezonnenheid', zegt hij nu. 'Ik zie het terug in de jongeren van nu, die geloven in de verhalen over de Europese Unie als bron van vrede en welvaart. Ik noem het flowerpowerpolitiek. Met iets meer levenservaring en historische kennis ga je anders denken.'

Als hoofd van de faculteit Europese Studies speelde hij halverwege de jaren tachtig vaak voor gastheer bij Europese seminars, met diplomaten, ambtenaren, geleerden, politici die allemaal de Europese droom koesteren. 'Ik begon mezelf af te vragen: wil ik door deze mensen worden geregeerd? Ik schrok van het democratische tekort en begon te beseffen dat de enige mensen die naar europarlementariërs luisteren de tolken zijn. De druppel was de opmerking van een Brusselse transportambtenaar dat nieuw aan te leggen wegen naar Brussel zouden moeten leiden, net zoals ze dat vroeger deden naar Rome. Hij méénde het, echt.'

Rode lap op een stier

Een doorslaggevend moment was een bijeenkomst in Brugge van leden van de Conservatieve Partij, onder wie toenmalig premier Margaret Thatcher. Zij hield daar haar eerste echt eurosceptische rede en samen met enkele anderen richtte Sked de Brugge-groep op. Twee jaar later stichtte hij de Anti-Federalist League, waarvan de naam later zou veranderen in UKIP. Hij leidde de partij tot 1997, toen Nigel Farage en enkele anderen hem opzij zetten omdat Sked te intellectueel en te eigengereid zou zijn. Sked op zijn beurt beweerde dat zijn partij door extreem-rechts werd geïnfiltreerd.

Terwijl Farage een kleine twee decennia later vooroploopt bij de strijd om het Verenigd Koninkrijk uit de EU te halen, opereert Sked in de luwte. De naam Farage werkt als een rode lap op een stier. Hij vertelt verhalen over hoe Farage ex-leden van de British National Party probeerde binnen te halen, hoe beleid bedacht werd in stripclubs en dat er klachten van kiezers binnenkwamen omdat Farage het woord 'education' verkeerd had gespeld in campagnelectuur. 'Onder Farage werd UKIP een populistische anti-immigratiepartij. Dat heeft veel stemmen opgeleverd, maar voor mijn gevoel heb ik een monster van Frankenstein gecreëerd.'

UKIP-leider Farage. Alan Sked heeft zich van hem afgekeerd. Beeld reuters

Brussel

Toen UKIP europarlementariërs kreeg, gingen ze allemaal naar Brussel. Farage veroorzaakt daar geregeld ophef, bijvoorbeeld door op te merken dat de uitstraling van de net aangetreden president van Europa, Herman Van Rompuy, het midden houdt tussen een natte vaatdoek en een bankklerk, maar Sked, hoewel gezegend met gevoel voor humor, kan er niet om lachen. 'Ze zitten daar net als de anderen met hun snuiten in de trog. Het zou veel beter zijn geweest als men Brussel had geboycot om de salarissen van de europarlementariërs te doneren aan het Britse zorgsysteem. Van dat soort idealisme is weinig over. De partij heeft weinig intellectuele kredietwaardigheid meer.'

Volgens Sked was UKIP een intellectuele beweging, te vergelijken met de Anti-Corn Law League, die de Conservatieve Partij van Robert Peel er in de jaren veertig van de 19de eeuw toe bracht om protectionisme te verruilen voor vrijhandel. Protectionisme is volgens hem ook een van de kwalen van de EU.

Immigratie staat daarentegen laag op zijn prioriteitenlijst, simpelweg omdat het goed is voor de economie. De massa-immigratie sinds 2004 heeft er wel voor gezorgd dat UKIP meer stemmen dan ooit kreeg, vier miljoen zelfs bij de parlementsverkiezingen van vorig jaar. 'Immigratie speelt nu met de migrantencrisis inderdaad een grotere rol, maar vergeet niet dat soevereiniteit zeker zo belangrijk is. Daarom ben ik blij met de interventie van Boris Johnson, die ongeveer op mijn lijn zit. Het Verenigd Koninkrijk moet de handen vrij hebben om de wijde wereld in te trekken, zonder Brusselse ballast. De andere weg leidt naar een superstaat.'

Beeld AFP

Gedoemd project

In zijn manifest Why Britain should leave the EU wijst Sked erop dat de Europese Unie er alles aan doet om de natiestaten te ondermijnen en ze zelfs een supernatiestaat aan het voltooien is, compleet met vlag en volkslied, maar cruciaal: zonder volk. 'Het is een gedoemd project. De loyaliteit van de mensen in Europa ligt bij het eigen land, zeker op deze eilanden. Er is geen basis voor een Verenigde Staten van Europa, omdat de landen te verschillend zijn en er geen gemeenschappelijke taal is.'

Maar hoe zit het dan met vrede? Is het opgeven van een beetje soevereiniteit geen schappelijke prijs? 'De NAVO heeft de vrede bewaakt en zal dat blijven doen', luidt het antwoord. Volgens Sked, een kenner van het Habsburge Rijk, is het een misverstand dat democratische natiestaten schuldig waren aan de twee wereldoorlogen. David Cameron waarschuwde onlangs nog dat een Brexit tot een derde kon leiden. 'Wie waren er bij de Eerste betrokken? Het Habsburge Rijk, het Ottomaanse Rijk, het Britse Wereldrijk en een pas gevormd Sovjet-rijk. En de Tweede draaide om een conflict tussen twee supranationale rijken: een racistisch Derde Rijk en een communistisch Sovjet-rijk.'

Beeld AP

Knagend geweten

Volgens Sked zal een Brexit versnellen wat volgens hem onafwendbaar is: het uiteenvallen van de Europese Unie. Hij meldt dat de twee meest welvarende staten in Europa het neutrale Noorwegen en het even neutrale Zwitserland zijn. Gaat deze wens niet gepaard met een knagend geweten? Immers, in de jaren zeventig had het Verenigd Koninkrijk zich als zieke patiënt aangesloten bij de succesvolle EEG en nu het land floreert wil het afscheid nemen. Juist op het moment dat de andere landen grote problemen hebben, in de vorm van een euro- en vluchtelingencrisis? Hoe kun je een oude vriend in de steek laten?

'Met onze situatie in de jaren zeventig viel het wel mee. In het jaar van toetreding hadden we een economische groei van 7,4 procent. De problemen die we hadden waren van eigen makelij, zoals een verouderde industrie en te machtige vakbonden. Niet zozeer de gemeenschappelijke markt alswel de Thatcher-revolutie veranderde het land.' Na een korte drinkpauze: 'Wij hebben gewaarschuwd voor de gevaren van de euro, een politiek project. Niemand luisterde. Ik denk dat het voor Zuid-Europese landen een zegen is als ze weer hun eigen munt hebben. De helft van de jongeren is daar nu werkloos. Is dat een sociaal Europa?'

Maar zijn er geen zaken die internationale samenwerking behoeven? Een poging: klimaatverandering. 'Wat Letland doet, of Cyprus, maakt niet zoveel uit. Het gaat erom wat China, India en de Verenigde Staten doen. De Verenigde Naties vormen het podium voor een grensoverschrijdend milieubeleid, niet de Europese Unie.'

Oké, dichter bij huis dan. Een Brexit als oorzaak van het uiteenvallen van het Verenigd Koninkrijk. 'Dat zal zo'n vaart niet lopen. Het is maar de vraag of de EU de Schotten erbij wil hebben en of de Schotten zichzelf kunnen bedruipen als de olie zo goedkoop blijft.'

Angst voor isolationisme onterecht

Sked zelf wilde vorig jaar met een progressief-eurosceptische partij, New Deal, meedoen aan de verkiezingen, maar zijn familieomstandigheden voorkwamen dat. Volgens hem verhindert Brussel een waar progressief verhaal. 'Kunnen we de spoorwegen nationaliseren? Nee. Veel richtlijnen zijn in het voordeel van grote bedrijven. Het uitvoeren van medische testen is door een richtlijn zo duur geworden, van 100 duizend naar 2,5 miljoen pond, dat alleen de grote farmaceuten het kunnen bekostigen. 'Dat grote internationale bedrijven een Brexit vrezen, de zakenbanken en de consultancy-reuzen, zegt me genoeg. Het is een elite-project.'

Paradoxaal genoeg gelooft Sked dat kapitalistische belangen de Britten zullen helpen na een Brexit. 'Politiek gezien heeft de EU er baat bij dat dit land ten onder gaat, maar de grote Duitse autobedrijven en de Franse wijnboeren willen hun spullen blijven afzetten hier. Met een tarievenoorlog snijdt de EU zichzelf in de hand.'

Angst voor isolationisme is volgens Sked niet terecht. Uit de EU stappen betekent niet uit de wereld stappen, al was het alleen maar omdat het land nog steeds lid zal zijn van de VN, de NAVO, de WHO en van het IMF. 'Het verschil is dat we onze eigen beslissingen kunnen nemen, op maat gesneden. En je hoeft geen lid te zijn van de EU om met Europese landen te mogen onderhandelen. Japan is toch ook geen lid van de EU?' De vrijheid lonkt, rest alleen de vraag wat de Brexiteers ermee willen doen. 'Er ligt geen gedetailleerd plan. Komt tijd, komt raad. Of zoals Napoleon Bonaparte zei: On s'engage; et puis, on voit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.