De Europese stem des volks

In Europa heeft populistisch rechts zich ontwikkeld tot een serieuze politieke stroming, die in veel landen 10 tot 20 procent van de stemmen haalt....

De gevoelens van onveiligheid zijn lange tijd hardnekkig genegeerd door de traditionele partijen

'IK WERD zondagavond gebeld door een adviseur van de Vlaamse sociaal-democratische minister VandeLanotte. Ze was dronken, het was onmogelijk een fatsoenlijk gesprek met haar te voeren. Zó geschokt was ze door de winst van Jean-Marie Le Pen', zegt Jan de Zutter, adviseur van de Vlaamse minister Steve Stevaert, tijdens een debat, afgelopen woensdag, over Europees populisme in politiek-cultureel centrum De Balie in Amsterdam.

De stem des volks heeft ook in Frankrijk gesproken, en dat bevalt links allerminst. Het succes van Jean-Marie le Pen bij de Franse presidentsverkiezingen, die met zijn Front National tot de tweede ronde wist door te dringen, bewijst nog eens dat Pim Fortuyn niet op zichzelf staat.

In Europa heeft populistisch rechts zich ontwikkeld tot een serieuze politieke stroming die in veel landen 10 tot 20 procent van de stemmen haalt. Het is een bont gezelschap. Fortuyn: een homoseksuele socioloog uit Rotterdam, Le Pen: een Bretonse visserszoon die een oog kwijtraakte bij een vechtpartij in de kroeg, Jörg Haider: een Oostenrijks kind van nazi-ouders, Silvio Berlsuconi: een Italiaanse tycoon die zijn politieke carrière niet in de laatste plaats begon om uit de gevangenis te blijven. Bijzondere vermelding verdient Roland Schill, een Hamburgse rechter die een vrouw tot tweeënhalf jaar celstraf veroordeelde, omdat zij met een sleutel enkele auto's had bekrast. Mede hierdoor werd Richter Gnadenlos zo populair dat hij de sociaal-democratische SPD na veertig jaar uit het stadhuis wist te verdrijven.

Te lang is Pim Fortuyn beschouwd als een lokaal fenomeen. Een product van Paars en poldermodel, van een land waarin kletsende elites elkaar genoeglijk de bal toespelen, terwijl de bevolking passief aan de zijlijn staat. Radicale democratisering - gekozen burgemeester, referendum - zou een probaat antwoord zijn op professor Pim, betoogden Lennart Booij, Arnold Heertje en Bram Peper in de Volkskrant. Maar populisten scoren overal, ook in Zwitserland, waar de bevolking om de haverklap naar de stembus mag om zich per referendum uit te spreken over zaken als de legalisering van drugs of de aansluiting bij de Verenigde Naties.

In dit, voor Nederlandse begrippen, ultra-democratische klimaat won de Schweizerische Volkspartei van Christoph Blocher in 1999 de verkiezingen met 22,8 procent. Speerpunten: criminaliteit en immigratie. En een typisch Zwitsers thema: de joodse lobby die zo brutaal was de Zwitserse banken aan te klagen wegens het verduisteren van joodse tegoeden in de Tweede Wereldoorlog.

Anderen koppelen de opmars van Fortuyn aan het falen van de publieke sector, in de vorm van wachtlijsten, lerarentekort en vieze scholen. Maar het Vlaams Blok werd groot in een land waar de gezondheidszorg niet of nauwelijks wachtlijsten kent.

De wortels van het populisme liggen niet in politieke stijl of staatsinrichting, maar in de West-Europese cultuur. Het rechtse populisme geeft een antwoord op de gevoelens van onveiligheid die de afgelopen decennia overal zijn toegenomen. Tussen de verschillende partijen bestaan grote verschillen. Sommige zijn besmet met een duister verleden (Vlaams Blok, de post-fascistische Alianza Nazionale in Italië), andere zijn gelegenheidsbouwsels rond een Sterke Leider (Berlusconi, Fortuyn). Maar alle populistische partijen scoren met dezelfde thema's, criminaliteit en immigratie, die in hun retoriek overigens vrijwel synoniem zijn. Het Vlaams Blok was een obscure splinter van nationalistische heethoofden die zich van België wilden afscheiden. De partij kreeg pas succes toen zij begin jaren negentig de migrantenkaart begon te spelen.

'Die gevoelens van onveiligheid zijn lange tijd hardnekkig genegeerd door de traditionele partijen', zegt Mark Elchardus, hoogleraar sociologie aan de Vrije Universiteit in Brussel. 'Kennelijk moesten er nieuwe partijen opkomen om de thema's onveiligheid en immigratie op de agenda te zetten. Iets soortgelijks zag je in de jaren zeventig met de opkomst van de groene partijen. Destijds hadden de gevestigde partijen ook meer oog voor de economie dan voor het milieu.'

Het gevoel van onveiligheid reikt echter verder dan de concrete angst beroofd te worden of je fiets kwijt te raken. Veel burgers lijden ook onder een abstracter gevoel van vervreemding. De veilige, vertrouwde wereld van weleer heeft plaats gemaakt voor een kille, anonieme omgeving. De hbs is opgeslokt door een gigantische scholengemeenschap, het plaatselijke ziekenhuis is gesloten, vakbonden en politieke partijen hebben een groot deel van hun macht verloren aan abstracties als 'Europa' of 'de internationale economie'.

In zijn boek De puinhopen van acht jaar Paars illustreert Pim Fortuyn dit gevoel aan de hand van zijn eigen schooltijd: 'In de vierde klas van de HBS-B mocht ik pater Hutjens, als ik met hem alleen was, rector Jan noemen! Dat was een heel voorrecht en zo ervoer ik het ook. Als jongens hadden wij een natuurlijk ontzag voor hem. Alles aan die vent was groot, zijn lengte, zijn postuur en vooral die handen! Het verhaal ging dat hij een lastige jongen een keer over de knie had genomen en met die grote handen van hem een stevig pak op zijn reet had gegeven, zodanig dat-ie een dag niet meer kon zitten. Apocrief, natuurlijk, maar het werkte wel!'

In 1967 kwam aan deze idylle een einde, schrijft Fortuyn letterlijk. De Mammoetwet werd aangenomen en pater Hutjens werd overspannen naar het hospitaal afgevoerd. Voortaan was het onderwijs een prooi van dwaze vernieuwingstheoretici en leraren in vrijetijdskleding. Populistisch rechts zegt 'waar het op staat' in een abstracte, door experts gedomineerde wereld. Wij burgers, met ons gezonde boerenverstand, laten ons geen knollen voor citroenen verkopen!

In economisch opzicht zijn de Europese populisten hard rechts, maar in sociaal opzicht vertonen ze een opvallende hang naar de gemeenschap van weleer, toen we nog als Nederlanders, Fransen of Oostenrijkers onder elkaar waren. In zijn trilogie The Information Age beschrijft de Spaanse socioloog Manuel Castells hoe de mondialisering tegenkrachten oproept. Overal ter wereld hebben mensen het idee dat hun vertrouwde cultuur wordt bedreigd door vreemde en vaak ongrijpbare krachten. Het islamitisch fundamentalisme is zo'n tegenbeweging. In westerse ogen zijn de moslimstrijders uiterst agressief, maar, zo stelt Castells, in wezen zijn ze doodsbang dat hun hoogste normen en waarden onder de voet worden gelopen door de mondiale Coca-Cola-cultuur.

Ook het rechtse populisme kan beschouwd worden als zo'n defensieve beweging, zij het uiteraard van een geheel ander karakter. Populisten beweren niet, althans niet openlijk, dat het blanke ras van nature superieur is. Pim Fortuyn heeft allochtone medestanders als Rabella de Faria. Zij geloven echter dat je geen gemeenschap kunt vormen met mensen als imam El Moumni, die geen woord Nederlands spreekt en wiens islamitische gedachtegoed zo overduidelijk botst met de westerse cultuur. Tot de aanhangers van Le Pen, Fortuyn of de Deense Pia Kjaersgaard behoren dan ook de spreekwoordelijke 'mensen in de oude wijken', die hun vertrouwde buurtje zagen veranderen in een samenraapsel van talloze nationaliteiten.

Toch is het veel te simpel het rechtse populisme louter te zien als een beweging van verliezers. Vooral linkse commentatoren hebben hier altijd toe geneigd, zoals de Amsterdamse politicoloog Meindert Fennema opmerkte. Wie extreem rechts stemde, moest wel werkloos, gefrustreerd of dom zijn. Maar de populisten zijn doorgebroken naar een breder publiek, zo wijst Europees onderzoek uit.

'Succesvolle populistische partijen hebben een diverse aanhang. Wel zijn sommige groepen oververtegenwoordigd, zoals jonge mannen met een relatief lage opleiding en een relatief hoog inkomen, werkzaam in het bedrijfsleven, de harde werkers', zegt André Krouwel, politicoloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Uit een onderzoek van het bureau Motivaction blijkt dat Pim Fortuyn goed scoort bij de zogeheten 'opwaarts mobielen': harde werkers met een uitgesproken individualistische en materialistische levensstijl.

Het zijn typische kinderen van een democratische samenleving, waarin elke burger - zeker in theorie - vooruit kan komen, als hij maar hard genoeg werkt. Wie achterblijft, wordt al snel voor profiteur versleten. 'Zij' die verspillen wat 'wij' met hard werken hebben opgebouwd. Dat 'wij tegen zij'-gevoel wordt versterkt doordat veel uitkeringsgerechtigden van allochtone afkomst zijn.

De opkomst van het rechtse populisme is ook een culturele botsing tussen de harde, individualistische levensstijl van veel moderne burgers en het zachte collectief van de verzorgingsstaat. Die botsing wordt gedragen door een 'gewone man' die zich tegenwoordig uitstekend kan redden en zich afzet tegen een zijns inziens improductieve onderklasse.

Jongere generaties zijn opgegroeid in welvaart. Zij kijken niet meer eerbiedig op tegen de politieke triomf van de verzorgingsstaat, die de burger moet vrijwaren van armoede en gebrek. Zij beschouwen veel sociale voorzieningen niet meer als iets van 'ons', maar als een faciliteit voor 'de anderen', in casu de mensen die niet willen werken.

Het oude politieke ideaal van een samenleving van gelijke kansen is voor een belangrijk deel bereikt. Veel minder dan vroeger is maatschappelijk succes afhankelijk van afkomst. Maar al in de jaren vijftig voorzagen linkse denkers dat dit verheven ideaal een nieuw probleem zou creëren. Hoe behoud je in zo'n samenleving de solidariteit tussen winnaars en verliezers? Als we ervan uitgaan dat iedereen gelijke kansen heeft, hebben de achterblijvers hun lot aan zichzelf te danken. Die spanning is versterkt door het neoliberalisme, dat vanaf de jaren tachtig het individueel succes bijna tot cultus verhief.

De individualistische samenleving wordt vaak in de meest zwartgallige termen beschreven. Mensen zijn egoïstisch en eenzaam geworden. Als je pech hebt, lig je een halfjaar dood in huis zonder dat de buren alarm slaan. Dat is schromelijk overdreven: de meeste mensen hebben nog altijd een stevig netwerk van familie, vrienden en kennissen. Problematischer is de verbinding tussen al die netwerkjes. De oude zuilen, die arm en rijk nog bonden in een gemeenschappelijk geloof of ideologie, zijn verdwenen. Waarom zouden we ons nog druk maken over mensen die ons - vaak ook letterlijk - vreemd zijn?

Zo klinkt de stem des volks door Europa. We zijn de criminaliteit zat, we zijn de buitenlanders zat, we zijn de politieke elite zat. Dat geldt uiteraard niet voor de hele bevolking. De confronterende, vaak nogal ruziënde stijl van de populistische leiders oogst bewondering, maar ook veel weerzin. Daardoor zal Jacques Chirac, symbool bij uitstek van een corrupte oude orde, waarschijnlijk op zijn sloffen de presidentsverkiezingen winnen. Verliezer Jospin zou het in een tweede ronde ongetwijfeld beter doen dan Le Pen.

Maar het populisme heeft onmiskenbaar het initiatief. Zoals het socialisme de rechtse partijen ooit dwong tot een socialer beleid, zo duwt het populisme de traditionele partijen steeds verder in de hoek. In België krijgen asielzoekers geen geld meer, maar een uitkering in natura. 'Persoonlijk vind ik het immoreel, maar het werkt. De instroom neemt af', zegt de Vlaamse regeringsadviseur De Zutter.

In Hamburg nam de SPD keiharde maatregelen, in een verlate en vergeefse poging Richter Gnadenlos te stoppen. 'Drugsdealers kregen een braakmiddel toegediend als ze hun waar hadden ingeslikt', zegt Matthias Krupa van het weekblad Die Zeit. 'Onlangs overleed tijdens een bewind van Schill een 19-jarige jongen die zo'n middel had gekregen. Maar wie trapt daar een schandaal over? De SPD die oppositie voert? Ze hebben de maatregel zelf ingevoerd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden