De Europese Commissie wil desinformatie aanpakken. Kan ze dat wel?

De Europese Commissie heeft donderdag een actieplan tegen desinformatie gepresenteerd. Sociale media als Facebook en Twitter moeten meer aan zelfregulering doen. Kan de Commissie dat wel afdwingen? En wat doet ze tegen Hongarije en Polen, waar de democratie en rechtsstaat onder druk staan?

Eurocommissaris Vera Jourová voor Waarden en Transparantie.Beeld EPA

‘We willen geen ministerie van Waarheid instellen’, zegt Vera Jourová, de Tsjechische eurocommissaris voor Waarden en Transparantie. ‘De vrijheid van meningsuiting is essentieel. Maar we kunnen ook niet toestaan dat onze samenleving wordt gemanipuleerd. Als georganiseerde structuren wantrouwen zaaien en de democratische stabiliteit ondermijnen, zouden we naïef zijn om niet te reageren. De desinformatie over de covidvaccins is een goed voorbeeld. We willen niet dat desinformatie onze kans om zeep helpt om door vaccinatie uit de covidellende te komen.’

Vanuit haar werkkamer in het Brusselse Berlaymontgebouw schetst Jourová haar dilemma, in een video-interview met zes Europese media, waaronder de Volkskrant. Desinformatie kan de sociale vrede en politieke stabiliteit in gevaar brengen, zoals de Amerikaanse verkiezingen hebben laten zien. Maar hoe kun je de informatievoorziening, vooral op internet, reguleren zonder de vrijheid van meningsuiting aan te tasten? Jourová: ‘Wat is waarheid? En wie is gekwalificeerd om te definiëren wat de waarheid is, en wat de leugen?’

Niemand, zo luidt het antwoord in het donderdag gepresenteerde European Democracy Action Plan (EDAP). ‘Niemand mag de macht krijgen om de enige scheidsrechter van de waarheid te zijn’, zegt Jourová. Volgens de Europese Commissie kan de waarheid slechts naderbij worden gebracht door samenwerking, door factcheckers van media en non-gouvernementele organisaties, door onderzoekers die toegang krijgen tot de algoritmen van grote internetplatforms, zodat duidelijk wordt wie welke inhoud te zien krijgt en waarom.

Sociale media als Facebook en Twitter moeten meer aan zelfregulering doen, door transparanter te zijn en door bots en valse accounts aan te pakken. De Europese Commissie wil deze ontwikkeling ondersteunen met wetgeving en een gedragscode. Deze maand zal de Europese Commissie de Digital Services Act presenteren, een algehele modernisering van de Europese regels voor de digitale wereld. Het EDAP ligt in het verlengde hiervan, als een poging de democratie in een digitale wereld beter te reguleren.

Hoe wilt u ervoor zorgen dat Amerikaanse bedrijven de Europese regels volgen?

‘We moeten een slimme combinatie van regulering en zelfregulering tot stand brengen. In de Digital Services Act zullen we wetgeving aankondigen, maar het kan jaren duren voordat die doorgevoerd is. Daar kunnen we niet op wachten. We moeten een antidesinformatiepact sluiten met de grote platforms, een gedragscode die versterkt en verbeterd wordt. Het tijdperk van het gentlemen’s agreement kan niet doorgaan. Alle platforms moeten meer doen dan ze nu doen. Bij de General Data Protection Regulation (de Europese regels voor het verwerken van persoonsgegevens uit 2016, red.) zagen we dat Europese wetgeving de platforms kan dwingen Europese regels te hanteren.’

Niet alleen de Amerikaanse techreuzen laten zich moeilijk temmen, ook in Europa zelf staat de democratie onder druk. In september kwam Jourová in aanvaring met de Hongaarse premier Viktor Orbán. Hij eiste dat zij vervangen zou worden omdat ze alle Hongaren zou hebben beledigd met de opmerking dat Orbán in Hongarije ‘een zieke democratie aan het bouwen was’.

Het tijdperk van het gentlemen’s agreement kan niet doorgaan, zegt Jourová.Beeld Getty

Het EDAP wordt gepresenteerd op een moment dat de onderhandelingen over de Europese begroting en het herstelfonds zijn vastgelopen, omdat Polen en Hongarije zich verzetten tegen de koppeling van EU-subsidies aan de rechtsstaat. Orbán zal weinig trek hebben in nieuwe EDAP-regels die onder meer zijn greep op de Hongaarse media zouden verzwakken.

De democratie – de organisatie van verkiezingen, de regelgeving voor media – behoort tot de competenties van de lidstaten. Die zijn niet happig op Brusselse bemoeienis.

‘Op allerlei gebieden doen we aanbevelingen en gaan we niet direct tot wetgeving over’, zegt Jourová. ‘We zullen een dialoog met de lidstaten voeren.’

Sommige lidstaten hebben zich de afgelopen jaren niet erg gevoelig getoond voor die dialoog. Polen en Hongarije zijn meermalen veroordeeld door het Europese Hof van Justitie omdat zij hun democratie en rechtsstaat hadden aangetast. De Europese Commissie kan vervolgens teruggaan naar het Hof om Polen en Hongarije een boete of een andere straf te laten opleggen. Dat heeft zij tot dusverre nagelaten, tot ongenoegen van de onder meer de Nederlandse Tweede Kamer. Die vindt nu dat de Nederlandse regering zelf naar het Hof moet stappen om straf voor Polen af te dwingen, wegens politieke inmenging in de benoeming van rechters.

Pakt de Europese Commissie Polen en Hongarije wel hard genoeg aan? Zou zij niet veel beter eerst kunnen optreden in oude zaken, alvorens nieuwe eisen te stellen?

‘We kunnen niet activistisch zijn. We moeten de competenties gebruiken die we hebben. Niet alle problemen op het gebied van de rechtsstaat kunnen worden opgelost door inbreukprocedures. Ik zeg altijd dat de eerste en de laatste stem is voor de volken van de desbetreffende landen. Ik zou niet in een Europa willen leven waar de Commissie zich actief met de binnenlandse politiek kan bemoeien en de Grondwet kan vervangen.’

Jourová wijst – ‘het klinkt misschien een beetje legalistisch en defensief’ – op de jaarlijkse rapportage over de staat van de rechtsstaat in alle Europese landen, die onlangs voor het eerst verscheen. Die gaat een belangrijke rol spelen, zegt ze. ‘Omdat het rapport elk jaar verschijnt, kunnen we trends zien. We hadden een vergelijking nodig tussen de systemen in alle lidstaten en we moesten de zwakheden in elk land identificeren om een dialoog te beginnen. Want in het verleden werd de dialoog niet op een goede manier gevoerd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden