De Europese Bin Laden

Uiteindelijk kwam de arrestatie van Radovan Karadzic toch als een verrassing. Lange tijd leek hij van de aardbodem te zijn verdwenen.

Van onze redactie

Opnieuw is Radovan Karadzic vernederd. Zijn foto, getoond op de persconferentie na zijn arrestatie, ging de hele wereld rond. Op die foto stond een broodmagere man met een lange witte baard, en een te grote bril met te dikke glazen.

Het moet pijnlijk zijn, voor een ijdele man als Karadzic (63). Tijdens het 44 maanden durende beleg van Sarajevo, waarbij duizenden ingesloten Moslims van honger en ontbering stierven, verliet hij zelfs af en toe het front voor een bezoek aan zijn vaste kapper in Belgrado, die zijn karakteristieke wuivende, zilveren haardos in vorm hield.

In Pale, door hem aangeduid als de hoofdstad van het door Serviërs bezette gebied van Bosnië, ontving hij journalisten en internationale diplomaten met Cubaanse sigaren en Franse cognac. Hij hield van gokken en liet het geld graag rollen. Onder zijn tweedelige pakken bolde zijn buik van het goede leven. In het opsporingsbevel van Interpol wordt onder specifieke kenmerken gemeld: flamboyant gedrag.

‘Het is een uiterst charmante man’, zei Bill Stuebner, een Amerikaanse medewerker van het Joegoslavië-Tribunaal, na een ontmoeting waarin hij Karadzic had willen overtuigen zichzelf over te geven. ‘Als je niet zou weten waar hij verantwoordelijk voor is, zou je hem aardig vinden.’

Maar Karadzic’ verantwoordelijkheid is verpletterend groot. Als politiek leider van de Bosnische Serviërs wordt hij, samen met zijn nog voortvluchtige generaal Ratko Mladic, verantwoordelijk geacht voor het bloedbad in Srebrenica, waarbij minstens 8.000 moslimmannen en -jongens werden vermoord en in massagraven werden gestort, en voor de belegering van Sarajevo, waarbij hij het bevel gaf om op burgers te schieten.

Het zijn misdaden die door het Joegoslavië-Tribunaal ‘scènes uit de hel’ werden genoemd, ‘geschreven op de donkerste pagina’s uit de menselijke geschiedenis’. Misdaden die hem een aanklacht van het Joegoslavië-Tribunaal wegens genocide, misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en schendingen van het Verdrag van Genève opleverden. De Amerikaanse regering zette een prijs van 5 miljoen dollar op zijn hoofd.

Niet alleen was Karadzic verantwoordelijk voor de gruwelijkste uitwassen van de oorlog in Bosnië-Herzegovina, hij stond als gangmaker van het Servische nationalisme in Bosnië ook aan de basis van die oorlog, die naar schatting 100 duizend mensen het leven kostte en 1,8 tot 2,2 miljoen mensen uit hun huizen verdreef.

Het Servische nationalisme was Karadzic met de paplepel ingegoten. In 1945 werd hij geboren in het deel van Joegoslavië dat nu Montenegro heet, als zoon van een even arme als nationalistische vader.

Vader Karadzic was een Servische nationalistische strijder, die gewond was geraakt in de strijd tegen Tito’s partizanen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog en die tijdens het grootste deel van Radovan Karadzic’ jeugd in de gevangenis zat. Karadzic werd opgevoed door zijn moeder, die hem de romantische legenden van het Servische nationalisme meegaf.

Op zijn 15de verhuisde Karadzic naar de Bosnische hoofdstad Sarajevo. Hij volgde een opleiding tot psychiater en specialiseerde zich in neuroses en depressies. Hij trouwde en kreeg twee kinderen. Ook publiceerde hij zijn eigen poëzie. Vaak waren dat obscure gedichten vol verwijzingen naar de Servische mythologie, die maakten dat hij nooit volledig werd geaccepteerd door de intellectuele elite van Sarajevo, waartoe hij zichzelf graag rekende.

Toen eind jaren tachtig het multi-etnische Joegoslavië in zijn voegen begon te kraken en Slobodan Milosevic het Servische nationalistische vuurtje opstookte, raakte Karadzic bevriend met enkele academici en schrijvers die hem warm maakten voor de idee van Groot-Servië.

Hij richtte, onder invloed van de vertrouwelingen van Milosevic, de Bosnisch-Servische Democratische Partij op; een vehikel voor het Servische nationalisme in Bosnië.

Toen de Bosnische Moslims en Kroaten eind 1991, in het licht van het verbrokkelende communisme en Joegoslavië, de onafhankelijkheid van Bosnië-Herzegovina wilden uitroepen, reageerde Karadzic met de oprichting van een Servische Republiek in Bosnië, de Republika Srpska, die koste wat kost één moest blijven met Servië en Montenegro.

In het autonome Bosnisch-Servische parlement waarschuwde hij de Moslims tegen het uitroepen van de onafhankelijkheid: dat zou ‘de Moslim-bevolking doen verdwijnen, omdat de Moslims zichzelf niet zouden kunnen verdedigen als er een oorlog uitbrak’.

Het bleken profetische woorden. Toen de onafhankelijkheid werd uitgeroepen, brak een maand later de oorlog uit. Karadzic, inmiddels president van de Republika Srpska, veroverde met hulp van Milosevic zo veel mogelijk gebied.

Uiteindelijk bezetten de Serviërs zo’n 70 procent van het Bosnische grondgebied, waar ze de niet-Servische inwoners verdreven. Moslims en Kroaten werden weggejaagd, verkracht, vermoord, of bijeengedrongen in enclaves, zoals in Srebrenica, dat later op bevel van Karadzic werd ingenomen en dat tot een bloedbad leidde.

‘Hij was de Osama bin Laden van Europa’, zei de Amerikaanse onderhandelaar Richard Holbrooke maandagavond, kort nadat Karadzic in Belgrado was gearresteerd. ‘Hij was de belangrijkste intellectuele architect van de etnische zuivering. Hij was naar mijn mening erger dan Milosevic.’

In zekere zin was Karadzic ook een instrument van Slobodan Milosevic, de gewiekste Servische president die Karadzic’ politiek steunde, maar ook stuurde. Milosevic, die in 2006 tijdens zijn proces wegens genocide in zijn cel in Den Haag stierf, was het brein achter de oorlog in Bosnië, en hanteerde Karadzic als uithangbord.

Toen de wereldwijde woede over de slachtingen begon toe te nemen, was Milosevic slim genoeg om de rol van vredesstichter aan te nemen, en Karadzic als een baksteen te laten vallen. Terwijl Milosevic op de Amerikaanse legerbasis Dayton over een vredesakkoord voor Bosnië onderhandelde, werd Karadzic tot zijn frustratie niet uitgenodigd. Zijn macht in Bosnië brokkelde af.

Na de Dayton-akkoorden zag Karadzic zich gedwongen onder te duiken, uit angst uitgeleverd te worden aan het Joegoslavië-Tribunaal. Tot 1998 kon hij zich nog enige bewegingsvrijheid permitteren, aangezien de NAVO hem geen strobreed in de weg legde; waarschijnlijk uit angst om de fragiele stabiliteit in Bosnië te verstoren. Daarna verdween hij uit het openbare leven, al waren er tal van aanwijzingen dat hij binnen de Bosnische-Servische regering op bescherming kon rekenen.

De laatste vijf jaar was elk teken van leven van Karadzic verdwenen, en daarmee elke hoop dat hij nog gearresteerd zou worden. Geruchten over een herenakkoord, waarin de Amerikaanse onderhandelaar Richard Holbrooke hem immuniteit zou hebben beloofd in ruil voor afzijdigheid tijdens de vredesonderhandelingen in Dayton, werden steeds hardnekkiger.

Karadzic zou immers te veel kunnen vertellen over de rol van de Verenigde Naties en de machtige westerse naties in Bosnië en Srebrenica.

Eind 2007 sprak de afscheid nemend hoofdaanklager Carla Del Ponte van het Joegoslavië-Tribunaal nog de hoop uit dat Mladic zou worden gepakt. Van zijn verblijfplaatsen was een reconstructie gemaakt, maar Karadzic was volledig uit beeld verdwenen. Hij was naar verluidt ondergedoken in Servisch-orthodoxe kloosters, misschien zelfs vermomd als priester, of hield zich schuil in grotten in het oosten van Bosnië.

Zowel de geruchten over de immuniteit als over de schuilplaats, blijken nu incorrect. Karadzic zat meesterlijk vermomd in Belgrado. Dicht bij de regering die door de Europese Unie zwaar onder druk werd gezet hem op te sporen en uit te leveren, voelde hij zich blijkbaar veiliger dan in Montenegro of Bosnië, waar hij zijn netwerk had, maar waar veiligheidsdiensten en politie op de loer lagen.

De uitlevering van Karadzic aan het Joegoslavië-Tribunaal wordt binnen enkele dagen verwacht. Ten vroegste over enkele maanden zal duidelijk worden hoe hij zich voor het Joegoslavië-Tribunaal zal gedragen. Is hij bereid zijn rol in de Bosnische oorlog toe te lichten, al dan niet uit ijdelheid, of weigert hij elke medewerking?

Zijn opmerking in een gesprek met de Nederlandse specialist in internationaal strafrecht Mischa Wladimiroff, in november 1995, voorspelt niet veel goeds. ‘Hij zei: Ik ga daar zitten, en ik zeg niks. Ik kijk hen alleen maar aan’, vertelt Wladimiroff in het boek Balkan aan de Noordzee. ‘Wel een beetje kinderlijk. Ik moest eraan denken dat over psychiaters gezegd wordt dat dat van die rare mensen zijn.’

CV

1945

geboren in Joegoslavië, in wat nu Montenegro is

1960

verhuist naar Sarajevo

1971

afgestudeerd als psychiater

1983

teampsycholoog van voetbalclub Rode Ster Belgrado

1990

mede-oprichter Servisch-Democratische Partij

1991

Bosnië-Herzegovina roept onafhankelijkheid uit

1992

Bosnisch-Servisch parlement roept eigen Servische Republiek in Bosnië uit

1992

onafhankelijkheid Bosnië erkend door VN, begin van belegering van Sarajevo

1992

president van Servische Republiek in Bosnië

1995

val Srebrenica, waarbij minstens 8.000 mensen worden vermoord, kort daarna aanklacht van Joegoslavië-Tribunaal

1996

Karadzic verdwijnt uit openbaarheid

2005

nieuwe dichtbundel verschijnt, tot verontwaardiging van Joegoslavië-Tribunaal

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden