De euro hangt Ieren de keel uit

Ooit het wonder van de eurozone, kampt ook Ierland met economische tegenspoed. Al zijn de perspectieven niet zo somber als die van Griekenland, de Ieren hebben schoon genoeg van de euro.

De ramen van Christy Ryan Associates hangen vol onverkoopbare huizen. In de deuropening rookt Paul Young een sigaret. 'Een paar jaar geleden verkochten we zeker een huis per dag. Nu mogen we heel blij zijn met een transactie per maand,' zegt de makelaar in het centrum van Cork.


'De economie is verlamd en het afbetalen van de schulden aan onze Europese bondgenoten maakt het alleen maar erger. Het verbaast me dat we niet net als de Grieken de straat op gaan, en alles over ons heen laten komen. Misschien is het omdat wij Ieren wel wat ellende gewend zijn.'


Wie per vliegtuig in Cork neerdaalt ziet door de zeemist meteen een reliek uit betere tijden opdoemen: een glazen aankomsthal die veel te groot is voor de tweede stad van Ierland. De oude hal, nu het domein van vossen, was precies op maat gesneden.


In de binnenstad worden de 150 duizend inwoners dagelijks geconfronteerd met een tijd waarin het land werd geregeerd door een coalitie van banken, projectontwikkelaars en politici met een voorliefde voor bruine enveloppen. Het nieuwe winkelcentrum Cornmarket staat grotendeels leeg, de winkels die open zijn houden voortdurend uitverkoop en een grote glazen mini-wolkenkrabber heet in de volksmond de 'idle tower'.


De openbare ruimte is een glasbak vol kleine wijn-, whiskey- en wodka-flesjes. Een willekeurige editie van de Irish Examiner staat vol met aan de crisis gerelateerde berichten: een gemeente die bulldozers afstuurt op een leegstaande nieuwbouwwijk, honderd procent toename van stress op de werkvloer, woede over salariseisen topbankier, 500 ontslagen in Waterford. Enzovoort.


'Loop een stukje met me mee,' zegt een gepensioneerde lerares die tegenover haar huis een sticker van een aantrekkelijke dame van een blinde muur aan het krabben is. 'Deze straat is symptomatisch voor Cork en voor de rest van het land.' We lopen McCurtain Street in. 'Daar zat een antiekhandel. Dicht. Daar een meubelzaak. Dicht. Daar een Thaise spa. Dicht. Daar een kunsthandel. Dicht.'


Als de panden al niet leeg zijn, komen er Aziatische afhaaltentjes en avondwinkels. Halverwege wijst ze op een pension waar immigranten zijn gehuisvest. 'Die betalen geen huur en hebben de beschikking over een chef-kok', klinkt het verontwaardigd. Aan de voet van St. Patrick's Hill is een bankfiliaal van de genationaliseerde Anglo-Irish Bank omgebouwd tot talencentrum.


Overzichtelijk

Tegenover dit decor klinken recente berichten in de Financial Times en Wall Street Journal over Ierland als enige lichtpuntje in euroland, alsmede een optimistische prognose van Ernst & Young. De economische groei bedroeg in het tweede kwartaal 1,6 procent, hetgeen te danken is aan de export van voedsel, computertechnologie en farmaceutische producten.


Waar Griekenland met structurele problemen kampt, zoals een donkergrijze economie, daar hebben de Ieren 'slechts' te maken met een redelijk overzichtelijke bankencrisis die het gevolg is van een piramidespel met onroerend goed. Door het gebrek aan arbeidsonrust en de aanwezigheid van grote internationale bedrijven blijft het, zo beweerde de Amerikaanse miljardair Wilbur Ross, het aantrekkelijkste Europese land om te investeren.


Volgens John FitzGerald, als macro-econoom verbonden aan The Economic and Social Research Institute, klopt dit verhaal. 'Het gaat inderdaad redelijk, en als het zo door blijft gaan, trekken ook de binnenlandse bestedingen over een paar jaar aan. Dat er geen sociale onrust is, heeft te maken met het besef dat we in een diep gat zitten waar ze ons zelf uit moeten graven. Het is onze rotzooi en die moeten we zelf opruimen.'


Op straat heerst vooral ingehouden woede in de richting van de bankiers. In de ogen van mijn gids - die haar naam niet vermeld wilt zien ('Mijn man is vrij bekend hier') - zijn de banken de grote boosdoeners van de ellende, niet alleen de Ierse maar ook de Europese banken die de Keltische Tijger hebben ziek gevoerd met euro's.


Ze spreekt uit eigen ervaring. 'Mijn dochter, een arts, zit tot over haar oren in de hypotheekschulden. Haar huis is veel, veel minder waard dan het bedrag waar ze het vier jaar geleden voor heeft gekocht. De bank bleef maar zeggen: dit is je kans, als je nu niet koopt dan lukt het je nooit meer.' Zelf ondervindt ze ook last van de kredietcrisis. 'Ieder jaar betalen we 700 euro extra belasting over onze pensioenen.'


Ambtenaren

Dat is een luxeprobleem. De regering van de centrum-rechtse Fine Gael en de centrum-linkse Labour Party hebben begin dit jaar een fors bezuinigingsplan opgesteld om financiële puinhopen die onder de natuurlijke, en bij de afgelopen verkiezingen gedecimeerde, regeringspartij Fianna Fáil ontstaan zijn. Zo moesten de rijkelijk beloonde ambtenaren 15 procent van hun salaris inleveren, werd er gekort op de kinderbijslag en op uitkeringen.


Daarnaast verhoogde de coalitie tal van directe en indirecte belastingen, of voerde ze nieuwe in. De vakbonden, die jarenlang hun zin hadden gekregen bij hun soms absurde salariseisen, gingen mopperend akkoord. Er waren enkele kleine stakingen en een bescheiden protest, maar dit was niets vergeleken bij de arbeidsonrust in Groot-Brittannië en vooral Griekenland, terwijl de bezuinigingen in die landen minder ingrijpend waren. Het doet denken aan wat de Amerikaanse ambassadrice Ethel Kennedy ooit over de Ieren zei: they have a surprising lack of outrage.


Of is het simpelweg realisme? Werkende Ieren mogen blij zijn dat ze niet hoeven aan te sluiten in de rijen die zich wekelijks vormen voor de sociale dienst.


De werkloosheid schommelt nu rond de 15 procent en zou een procent of wat hoger zijn als niet duizenden, veelal jonge Ieren in het buitenland op zoek zouden zijn gegaan naar werk. Er is genoeg anekdotisch materiaal over werkloze architecten die in Zweden op een heftruck rijden en afgestudeerde biologen die bedienen in Britse kroegen. Er zijn veel Ieren die vliegend forensen tussen Londen en Cork of Dublin.


Tegelijkertijd zijn er nog veel immigranten werkzaam in Ierland, variërend van laag geschoolde Oost-Europeanen die voor een habbekrats in de bouw werken tot en met hoog opgeleide Denen die bij Siemens in Cork werken. Ter relativering: halverwege de jaren tachtig, voordat Apple zich er vestigde, was een kwart van de mensen in Corcaigh - zoals de Gaelic naam luidt - werkloos.


Een van de mensen die wekelijks een beroep doet op 'the book' - het chequeboek van de overheid - is John Paul McCarthy, een Colombiaanse Ier die naar de paus vernoemd is. De gescheiden vader van twee nipt aan een pint Heineken in de Bru-bar. 'Ik werkte in de bouw en in de horeca, maar kan nu geen werk meer vinden. Ik krijg nu 185 euro per week, 30 minder dan vorig jaar. Het betekent dat ik minder uitga en alleen koop bij de allergoedkoopste winkels, de Lidl, Aldi en de knakenwinkels. Ik zou graag naar Colombia terugwillen, maar moet wachten tot mijn kinderen volwassen zijn.'


Dubbel genaaid

Naast hem zit zijn vriend Ciaran Murphy, een stukadoor die nog wel werk heeft. 'Met een beetje mazzel verdien ik 400 euro per week. Een paar jaar geleden was dat het dubbele. Het salaris is lager en de belastingen zijn hoger. Je wordt dus dubbel genaaid. Staken of protesteren zoals de Grieken? Ik ben al blij dat ik nog ergens kan werken.'


Een baan is iets waar Mary en John Maugham van dromen. Het getrouwde stel - beiden 26 jaar oud - zit met dochters Destiny en Kimberley, op een terrasje van een Heineken-kroeg. Zij werkte in de kinderopvang; hij in de beveiliging. Nu moeten ze zien rond te komen van 350 pond per week.


'Komend jaar wordt dat 300 pond,' zegt Mary, 'dat is niet veel, want de prijzen in de supermarkt zijn niet lager geworden terwijl de vaste lasten alleen maar stijgen. De leraar van onze oudste geeft soms schoenen en een oud schooluniform. Ze wil graag een fiets hebben van de kerstman, maar die moet iedere keer zeggen dat hij geen geld meer heeft. Het liefst zouden we naar Australië gaan om een bestaan op te bouwen, maar we hebben net voldoende geld om met de trein naar het vliegveld te gaan.'


Aan de andere kant van de straat heeft de eigenares van Castle Jewellers heel andere zorgen. De omzet is meer dan de helft lager dan een paar jaar terug. Haar woede richt zich vooral op de beloningen in de publieke sector. 'Tien jaar geleden werkten er 200 duizend mensen bij de overheid, nu is dat het dubbele en dat terwijl de ambtenarensalarissen absurd hoog zijn. Daar is iedereen het over eens maar er gebeurt niets mee. Die 15 procent zou een eerste begin moeten zijn. Waarom verdient onze president meer dan Obama, onze premier meer dan Cameron, waarom hebben we meer parlementariërs dan Nederland? Onze leraren zijn de beste betaalde ter wereld. Ze kunnen uitzien naar grandioze pensioenen, terwijl mijn hele pensioen in mijn zaak zit. Jonge mensen verlaten het land. Een braindrain van jewelste. En het ergste is dat jullie Nederlanders en Duitsers dit allemaal in stand houden door geld te lenen. Jullie zouden geen geld moeten geven. Dat zal als een schok werken hier, maar het is hard nodig om van Ierland weer een echte economie te maken.'


In zijn makelaarskantoor is Paul Young iets genuanceerder, maar ook hij twijfelt over al het geld uit Brussel en van het Internationaal Monetair Fonds. 'Ik merk niets van dat geld, want acht van de tien hypotheekaanvragen worden geweigerd. We moeten naar een heel nieuwe of eigenlijk juist oude economie toe waar weer iets concreets wordt geproduceerd. Ambtenaren produceren vooral papier en bankiers schuiven elkaar geld toe. De rijken der aarde produceren geld en als het mis gaat krijgen gewone belastingbetalers de rekening. Jij en ik. Op z'n minst zou Europa ons meer tijd moeten kunnen de schulden terug te betalen.'


Onredelijk

Dit geluid klinkt ook bij sommige economen. David Lucey van Trinity College Dublin vindt dat de rijke Europese landen onredelijk handelen. De Ierse belastingbetaler heeft nu lang genoeg geboet voor het gebrek aan toezicht binnen de bankensector. Men wil en kan niet langer de Europese banken beschermen tegen verspreiding van de bancaire ziekte, aldus Lucey.


Nog een stapje verder ging de jonge econoom David McWilliams die in The Irish Independent schreef dat de euro's die momenteel naar banken als de Anglo-Irish stromen 'dood geld' zijn. Deze geldstroom helpt, zo legde hij uit, op geen enkele wijze de productiviteit in Ierland. Sterker, het maakt de Ierse economie risicovoller. Hij verwacht dat de Grieken binnen enkele dagen gaan aankondigen dat ze stoppen met het terugbetalen van de schulden en hij raadt zijn landgenoten aan hetzelfde te doen. 'Wat goed is voor de Griekse vrouwtjesgans moet ook goed zijn voor de Keltische mannetjesgans.' McWilliams herhaalde dit afgelopen woensdag tijdens een gastcollege op de Universiteit van Cork.


Hij maakte daarbij in ieder geval indruk op de 19-jarige student economie Patrick Morgan, die de hele eurocrisis vanuit educatief oogpunt zeer spannend vindt. Terwijl hij drop en folders uitdeelt aan eerstejaarsstudenten geeft hij in het nieuwe atrium een hoorcollege: 'Europa is decennia lang goed geweest voor de Ieren, maar nu is het tijd om onder het juk van Merkel en de anderen vandaan te komen. Het afbetalen van de schulden werkt verstikkend. Dit is een uitgelezen moment om uit de euro te stappen en het Ierse pond terug te brengen. We moeten niet alleen naar Europa kijken, maar naar de BRIC-landen. Daar ligt de toekomst. Amerikaanse investeerders willen hier een bank willen opzetten die geld uitleent een kleine en middelgrote bedrijven. Daar moeten we het van hebben. Innovatie en het maken van echte dingen, we moeten een nichemarkt creëren, iets doen waar we goed in zijn. Dat zal ertoe leiden dat talentvolle jonge Ieren hier blijven en niet naar elders vertrekken.'


Weg van de dichtgetimmerde winkels, een toenemend euroscepticisme en de waggelende alcoholisten zitten donderdag rond het middaguur een goede driehonderd mensen in de Dominicaanse kerk van St. Mary's aan de Pope's Quay om eer te betonen aan Our Lady Fatima. En te vragen om bijstand in tijden van voorspoed en tegenslag, van vreugde en droefheid, van gezondheid en ziekte en in leven en dood.


Prediker Ferghal MacEoinin refereert enkele keren zijdelings aan de economische toestand. Na de mis laat hij in de parochie zijn gedachten gaan over de economische crisis. 'We zijn rijk geworden, maar niet alleen dat. We werden ook lelijk, vulgair, geobsedeerd door geld en celebrity. Nu zijn we arm en lelijk. De Ieren hebben zware tijden meegemaakt, de hongersnood in de 19de eeuw, de wereldoorlogen, de crisis in de jaren tachtig. Het verschil is dat we nu nergens meer op kunnen terugvallen. Gemeenschappen zijn verwaterd, politici worden gewantrouwd, bankiers gehaat en de kerk - van oudsher een bindende factor - heeft door de zedenaffaires haar morele gezag verloren, haar krediet verspeeld. De Grieken gaan in ieder geval nog de straat op hun woede te uiten. Dat idealisme is hier niet meer. Wij willen alleen ons geld terug.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden