'De EU is nog steeds het beste concept, niemand wil eruit'

Vijftig jaar ervaring heeft Bernard Bot op het hoogste niveau in de buitenlandse politiek. Deze week verschenen zijn memoires. 'We zeiden in Brussel dikwijls tegen elkaar: de Europese Unie groeit alleen maar in crisisperioden.'

Bernard Bot. Beeld Jolijn Snijders
Bernard Bot.Beeld Jolijn Snijders

Op de radio ging het over Afghanistan. Waarover praten de mensen daar zoal, was de vraag uit Hilversum. Over maar één ding, was het antwoord: hoe kom ik naar het Westen. Bernard Bot, vijftig jaar ervaring in de buitenlandse politiek: 'Ik moet er niet aan denken dat na de Syriërs en na de Irakezen zo meteen ook nog de Afghanen naar Europa komen. Dat kan Europa niet aan, al zijn we nog zo barmhartig. We kunnen het niet aan. Het is een ongelooflijk moeilijke opgave. Het antwoord heb ik niet.'

Alleen de stramme benen verraden dat hij al bijna 78 is. Even later: 'De enig echte oplossing is vrede in Syrië. En laat het land dan maar in drie stukken uiteenvallen, laten we dan maar zeggen: het is vervelend, maar zo gaan we verder. Hetzelfde geldt voor Irak.'

Bot heeft door de jaren heen een dagboek bijgehouden; bij elkaar waren het misschien wel vijf- of zesduizend vel. Het werd de grondstof voor zijn autobiografie Achteraf bezien, die vrijdag verscheen. Zijn boek telt ruim 500 pagina's. Hij had het nog gevraagd aan de uitgever: moet het dun zijn of dik. Dik, had men gezegd, dikke boeken verkopen beter.

Hij behoort tot de weinige Nederlandse politici die memoires op tafel leggen. Het is 'een soort Hollands', denkt hij: je plaatst jezelf niet in de etalage. Hij vermoedt dat angst erbij komt. 'Dat mensen je nog eens een te grazen willen nemen.'

Hij was onder meer Nederlands tweede man bij de NAVO, secretaris-generaal op Buitenlandse Zaken, permanent vertegenwoordiger bij de EU en, als bekroning van een stijlvolle carrière, minister van Buitenlandse Zaken in het tweede en derde kabinet-Balkenende, tussen 2003 en 2007.

CV Bernard Bot

1937
geboren in Batavia, Nederlands-Indië

1964-1970
eerste post als diplomaat, Nederlandse vertegenwoordiging in Brussel bij de Europese Gemeenschap

1970-1973
ambassadelid in Buenos Aires, Argentinië

1973-1976
chargé d'affaires in Oost-Berlijn, DDR

1976-1982
Ambtenaar op het directoraat Politieke Zaken van het ministerie in Den Haag

1982-1986
tweede man op de permanente vertegenwoordiging bij de NAVO

1986-1989
ambassadeur in Turkije

1989-1992
secretaris-generaal op Buitenlandse Zaken

1992-2002
permanent vertegenwoordiger bij EU in Brussel

2003-2007
CDA-minister van Buitenlandse Zaken

U werd gezien als een diplomaat van de fluwelen handschoen. Van u is het motto 'beter tijdig retireren dan onnodig creperen'. Een mooie slogan, maar is het niet weinig principieel?

'Onderhandelingen gaan zelden over principiële dingen. Het is een vorm van zaken doen. Alleen je tegenstander wordt er beter van als je dood in het slagveld komt te liggen. Je tijdig terugtrekken om misschien later de aanval nog eens te heropenen, is meestal veel effectiever.'

Mensenrechten - typisch Nederlands thema - is toch wel een zaak van principes?

'We vergeten vaak dat het om ons heen een barre jungle is. We leven zelf in een prachtig georganiseerd land, we hebben het ongelooflijk goed. We weten dat niet, we komen te weinig in de omstandigheden waaronder de meeste mensen hun leven moeten slijten. We kunnen daardoor ook niet relativeren.'

Hij roemt de koning, 'of diens adviseurs' die een paar weken geleden in China de juiste tactiek volgden. Eerst een goeie sfeer kweken, misschien ook nog wat zaken doen en op een geschikt moment opwerpen dat de gastheer wel zal weten dat wij een groot belang hechten aan mensenrechten.

Hij zegt: 'Waar ik bezwaar tegen had, was dat je keer op keer op reis werd gestuurd met maar één boodschap: gij zult niet...' Hij heft zijn handen ten hemel: 'Wat willen ze nou? Als regel nam de regering waar je te gast was de reprimande koeltjes in ontvangst. De atmosfeer was daarna behoorlijk verziekt.'

null Beeld Jolijn Snijders
Beeld Jolijn Snijders

Hij herinnert zich een bezoek aan een grote bijeenkomst van de Arabische Liga; met zijn Luxemburgse collega was hij de enige Europeaan. Hij bracht mensenrechten ter sprake: 'Ik zal het nooit vergeten, mijn Saoedische collega, al 22 jaar minister stond op en zei: 'Nou moet je eens goed luisteren, jullie hebben mensenwetten, onze wetten komen rechtstreeks van God - wat denk je dat hier voorrang heeft? Hou op met dat gezwets.' Klaar, einde oefening. Je laat je niet kisten, maar je voelt je hoogst ongemakkelijk. Een zaal vol Arabische kerels, nog even, denk je dan, en ze trekken hun kromzwaard en smijten je eruit.'

We praten over Europa. Lokale tradities raken ontworteld, meent hij. Brussel heeft te veel bevoegdheden naar zich toegehaald. 'Toch geloof ik dat de Europese Unie nog steeds het beste concept is. Kijk maar, niemand wil eruit, ook Engeland zal blijven, veel landen willen erin.

De EU stuitert van crisis naar crisis. Euro-commissaris Frans Timmermans zei deze week dat het Europese project wel eens zou kunnen stranden op het onderlinge wantrouwen.

'Vertrouwen, dat is inderdaad ten diepste wat eraan schort. Maar tegelijkertijd komen de landen nog elke dag in Brussel bij elkaar. Weet u, niemand wil het laten klappen.'

Kan het niet anders dan hortend en stotend?

'Dat denk ik niet. We zeiden in Brussel dikwijls tegen elkaar: de Europese Unie groeit alleen maar in crisisperioden. Als het een tijdje rustig was, zag je sluipende achteruitgang. Ging iedereen achteroverleunen, ontstond een sentiment van: we kunnen het alleen wel af.

'Kennelijk hebben we een gevoel van crisis en dreiging nodig om tot elkaar te komen. Ik kan het niet mooier maken, het spijt me.

'De mensen realiseren zich onvoldoende wat het zou betekenen zonder de Europese Unie te moeten leven. Dan gaan we kapot. Nou ja, kapot... We overleven wel, maar we worden een soort Roemenië.'

Maak dat eens duidelijk aan het Europese publiek.

'Heel belangrijk! Kopstukken in Nederland, mensen als Timmermans, maar ook Rutte moeten blijven zeggen: jongens, dit hebben we bereikt, en luister, zonder Europa gaat het niet.

'Het paradoxale is dat in opiniepeilingen 70 procent van de Nederlanders zegt dat we bij de Europese Unie moeten blijven. Instinctief weten ze dat het een verdomd goeie club is. Maar individueel is het gemopper niet van de lucht.

'Ik zeg vaak: kijk eens wat in Zuid-Amerika gebeurt; de boel stort daar in. Van de ene maand op de andere raken daar landen in de vernieling. Dat gebeurt niet in Europa. Omdat we dat enorme vangnet hebben van de Unie.'

null Beeld Jolijn Snijders
Beeld Jolijn Snijders

Dat zal analytisch vast en zeker kloppen, maar er is geen corresponderende gevoelswaarde.

'Dat is een groot manco inderdaad. Het waarom we bij elkaar zijn, wordt niet gevoeld. Nu komt IS op en begint Rusland te dreigen. Dat kan helpen. Dat moet je uitspelen, vind ik. De bedreiging kunnen we alleen weerstaan als Europa als één man tegengas geeft.'

Daar is hij weer: hoera, een crisis.

'Nou ja, zo gaat het toch ook in een mensenleven? Huwelijken gaan stuk als het gezapig wordt, als er niks gebeurt. Dan gaan de mensen rondkijken. Du moment men in de puree raakt - een kind is ziek, oma overlijdt - hervormt zich de gemeenschap.'

Ik zal niet zeggen: speak for yourself. Maar in een club die levensvatbaar wil blijven, moet toch ook een intrinsieke waarde schuilen die alom wordt herkend?

'Vroeger was dat het geval met Europa. De gemeenschappelijke inzet was toen: hoe tem je Duitsland? En er was de dreiging van de Koude Oorlog die in een Warme Oorlog kon omslaan. De saamhorigheid die dat opleverde, is weggevallen.'

En nu?

'Er is niks voor in de plaats gekomen. Wat ontbreekt, is het elan van het grote ideaal: samen als democratische landen de wereld verbeteren. Dat besef is weggevallen bij de generaties van middelbare leeftijd en jonger. We gaan voor biologisch en voor duurzaam. Het is allemaal naar binnen gericht.'

U vertoefde onder de groten der aarde. Niet elke dag, maar u ontmoette ze. Laten we er een paar noemen. George Bush om te beginnen.

'Weet u dat die man veel interessanter was dan zijn imago van niksnut en domoor beloofde? Je wordt niet zomaar president van de Verenigde Staten, hè. Toen hij Balkenende en mij ontving, had hij onmiddellijk vijf of zes problemen bij de hand die speelden tussen ons en de Amerikanen en die hij tot in details besprak, zonder papier. Hij had niemand nodig voor een heel zinnig verhaal.'

Condoleezza Rice - 'fraaie benen' schrijft u.

'Maar die had ze ook en ze koketteerde ermee. Ze ging altijd zitten met de benen over elkaar en dan trok ze de rok een beetje naar boven. Jaha, iedereen zag het en iedereen sprak erover. Ze was bikkelhard, tjongejonge. Maar bedenk wel, om je als zwarte en als vrouw van arme achtergrond omhoog te werken tot professor, tot lid van de National Security Council en vervolgens tot minister van Buitenlandse Zaken, nou, dat haal je alleen als je van staal bent. Een aardige glimlach, maar bikkelhard.

'Net als Angela Merkel. Die won mij in tien minuten. Ze kwam op bezoek op het departement, ze liep mijn kamer in, ik dacht: niet de meest interessante vrouw die ik hier ontvangen heb. Na vijf minuten was ik om. Tjonge, wat een kanjer.'

null Beeld Jolijn Snijders
Beeld Jolijn Snijders

Tot slot, Assad.

'Die zei in 2006 tegen mij: 'Sommige landen hebben een harde hand nodig, willen ze niet uiteenvallen.' Ik moet daar nog elke keer aan denken. Hij zei dat hij gaandeweg de teugels wilde laten vieren, maar hij zei ook: 'Jullie hebben geen idee hoe complex hier de toestand is, met vijftig stammen, tal van religies, een kunstmatig land bovendien waarvoor jullie Europeanen destijds wat lijnen in het zand hebben getrokken. Dat vereist soms een harde hand.'

'Ik vind hem een grote schoft; kijk eens wat hij heeft aangericht. Hij is daarvoor verantwoordelijk. Tegelijk zie ik hoe dat land uiteen valt in honderd brokstukken. Reken erop dat wij daar ook mee te maken krijgen. Al die Syrische vluchtelingen nemen hun interne twisten met zich mee. Vroeg of laat zullen we dat hier in Europa gaan merken. Denk niet dat de vluchtelingen opeens gezellig met elkaar gaan biljarten, daar moet je realistisch in zijn.'

Bernard Bot: Achteraf gezien. Prometheus/Bert Bakker, 512 pagina's, euro 29,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden