Column

De EU is nog niet verloren, maar moet veel flexibeler worden

In Bratislava dobberden Europese regeringsleiders over de Donau in fin de siècle-stijl; het leven is goed, maar het einde nabij. Ook zonder Britten. Europese instellingen zijn waterhoofden op de automatische piloot. EU-lidstaten blokkeren elkaar met regionale coalities: Noord-Europa (met Nederland), Centraal-Europa, Mediterraan Europa. Duitsland, het middelpunt, oogst electorale storm na 'Wir schaffen das'. Die Welt vroeg zich af: is er een 'Neuanfang'? Ja, waarom niet? Alvast een schets met lessen van 60 jaar Europese integratie.

De 27 deelnemers van de informele EU top in Bratislava.Beeld epa

Belangrijkste les: de droom van de 'steeds hechtere Unie' bleek zelfbedrog. Pogingen een federaal Europa te forceren leiden tot zijn ontrafeling. Helaas, het 'Europese volk' ontbreekt. Daarom is een flexibeler constructie nodig: de Confederatie van Europese Staten. Europa telt immers vele volkeren met uiteenlopende identiteiten. Een confederatie verenigt nationale soevereiniteit op afgesproken beleidsterreinen. Lidstaten blijven de spelbepalers; niet de Europese instellingen die dat vaak denken. Dit betekent dat de huidige Europese Raad van regeringsleiders op hoofdtaken een 'Europese Regering' kan worden. Voorbeelden: interne markt, eurosysteem, internationale handel, milieu, terreurbestrijding en veiligheid. Kunst is de juiste balans te vinden tussen meer integratie op hoofdtaken en beleidsterreinen die terugkeren naar de lidstaten.

Consequentie is afslanking van andere Europese instellingen. De Europese Commissie verliest het monopolie op het initiatiefrecht. Dat is toch al uitgehold. Het aantal Europese Commissarissen kan van 28 naar 12. De Commissie heeft het beste ambtenarenkorps ter wereld. Zij moet zich richten op beleidsvoorbereiding, uitvoering en naleving van rechtsregels. Dat laatste gebeurt amper. Voorzitter Juncker gaat met de wijwaterkwast over alle begrotingstekorten.

Het Europees Parlement kan van 751 naar 450 leden zodat het verplicht is zich te richten op parlementair werk: medewetgeving, uitvoering van wetgeving en begrotingscontrole. Nu is het een hobbyparlement waarin veel leden de hele wereld bereizen en beleren, terwijl voor controle van de EU-begroting amper animo is. Het is zelfs beter als Europese parlementsleden een dubbelmandaat met hun nationale parlement uitoefenen. Dat dwingt tot zelfbeperking en vermindert vervreemding van kiezers.

De EU neigt echter tot de 'vlucht vooruit': het Europees Leger. Een Europees leger mondt uit in een bureaucratie met goed gebuikte vergadergeneraals in Brussel. Resultaat: een paradeleger uit Habsburgse tijden. Het paard staat bovendien achter de wagen. Begin altijd met gemeenschappelijke belangen, zoals een Europese defensie-industrie. Construeer dan een Europese 'Snelle Interventiemacht' in samenwerking met de Navo. Zonder Amerikaanse logistieke steun kan Europa overigens geen kruisraket afschieten. Bouw vooral iets dat functioneert, vanuit een gemeenschappelijk belang.

Wie een Europa stoelt op 'solidariteit' bouwt het op drijfzand. Een Europees immigratie- en asielbeleid kan niet zonder effectieve zuidgrens. Dat is voor Nederland niet Wuustwezel, maar de Middellandse Zee. De demografische druk uit Afrika wordt enorm. In 2050 heeft Nigeria meer inwoners dan de Verenigde Staten. Zonder 'effectieve zuidgrens' verdwijnt Europa. Dat betekent: asielverzoeken alleen behandelen in Afrika; Europese grensbewaking is geen veerdienst maar terugsleepdienst. Een open deur-politiek doet in Europa binnengrenzen herrijzen waarop ruzies tussen lidstaten Europese samenwerking vernietigen.

Groot zorgenkind is het eurosysteem. De euro leek ooit de economische viagrapil die Europa tot wereldleider zou maken, maar lijkt steeds meer op een pil van Drion voor een levensmoe continent. De EU is een schuldenunie; de eurozone een transferunie. Die trend is onhoudbaar. De Europese Centrale Bank (ECB) drukt maar geld bij. Slechts een enkele 'trigger' - een politieke of monetaire schok - en het eurosysteem kapseist. Het gaat dan als de Titanic loodrecht de kelder in. In aantocht zijn: een Italiaans referendum en Franse presidentsverkiezingen. Wat als?

Cruciaal is dat de 'Europese Regering' beter bindt dan nu de Europese Raad. Het blijft een onderhandelingsslag tussen hoofdsteden, maar noodgedwongen hechter vastgeschroefd op gemeenschappelijke belangen dan op 'solidariteit'.

Duitsland zette Nederland ongevraagd in de 'Noordelijke coalitie'. Er is ook de Benelux. Vlaanderen wordt steeds eurokritischer: dat biedt kansen op Belgische koerscorrecties. Manoeuvreren via de Noordelijke coalitie en de Benelux sluit elkaar niet uit. In eurokwesties is Nederland zelfs 'Duitser dan Duitsland'. Onderhandelen in Europa is een zaak van behendig simultaan schaken.

Niemand weet hoe Europa er in 2020 uitziet. Het is echter wat vroeg voor de fin de siècle tijdgeest in een eeuw die pas is begonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden