De EU is de populairste supermacht, want lekker zwak

Over:..

Wie is de populairste grootmacht in de wereld? De Europese Unie! Op alle continenten zijn de meeste ondervraagden bij een groot Gallup-opinieonderzoek vóór Europese machtstoename. Een verheugende uitkomst voor de opdrachtgever tot het onderzoek, het gloednieuwe instituut European Council on Foreign Relations met hoofdkantoor in Londen. Dat is een maand geleden opgericht om het ideaal van de soft power van de EU te verbreiden.

Gangmaker is Mark Leonard, auteur van het optimistische boek Why Europe will run the 21st century. Daarin betoogt hij dat de EU weliswaar weinig militaire en politieke macht heeft, maar dat dat nu juist de grote kracht van de unie is. Geen ‘harde macht’ van militaire en economische druk, maar ‘zachte macht’ door overtuiging, door het goede voorbeeld te geven. De samenwerking in de EU is een model voor anderen, zoals de Afrikaanse Unie. Het clubgevoel maakt dat zoveel landen lid willen worden. Niet de VS, Rusland of China zetten daarom de toon, maar de EU.

En wat blijkt: van alle 57 duizend ondervraagden in 52 landen wil 35 procent meer invloed voor de EU en wil 20 procent minder macht voor de unie. De andere drie supermachten hebben een negatieve balans: Rusland (29 procent wil minder macht; 23 procent meer) China (24 procent meer, 32 procent minder) en de Verenigde Staten helemaal (37 procent minder, 26 procent meer). Alleen Iran is nog impopulairder: 39 procent minder, tegen 14 procent meer macht).

Dus alleen de EU kan onder de grootmachten op universeel aanzien rekenen, juichen Leonard en de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev in een artikel over de peiling (zie: opendemocracy.net en ecfr.eu). Opkomende machten die niet worden gezien als machtsbelust en bedreigend, krijgen ook veel steun en waardering: India, Brazilië en Zuid-Afrika. Leonard en Krastev hebben een naam voor die landen bedacht: ‘herbivoren’, ongevaarlijke planteneters tussen de roofdieren.

Het imago van de EU is opmerkelijk, vinden de auteurs, gezien het feit dat de lidstaten bij elkaar na de VS de sterkste militaire macht vormen. Voor de buitenwacht is dat echter wat verborgen, want de Europese soldaten laten zich vooral met vlaggen van de Verenigde Naties en de NAVO zien. De auteurs waarschuwen de EU-leiders niet te veel te streven naar meer zichtbaarheid op het wereldtoneel van de macht, want dat heeft waarschijnlijk een averechts effect op de populariteit.

De paradox van de grote invloed van Europa, schrijven Leonard en Krastev, is dat die zo groot is omdat de EU als relatief zwak wordt gezien.

De lieve houding van sympathieke oom kan ook snel wrevel wekken, waarschuwen ze verder. Zo blijken de burgers in Turkije en Kroatië er schoon genoeg van te hebben aan het lijntje te worden gehouden over toetreding. Daar zijn de waarderingscijfers voor de EU een stuk beroerder.

Hoe de EU het softe karakter kan versterken en samenwerken met de herbivore krachten is het hoofdthema van dit European Council on Foreign Relations. Er zijn kantoren in Londen, Parijs, Madrid, Berlijn, Rome, Warschau en Sofia. Onder de deelnemers zijn architecMoeten de Europese burgers dat wel willen? t Rem Koolhaas, prinses Mabel, en toppolitici als Joschka Fischer en Martti Ahtisaari.

Maakt die nieuwe lobby kans van slagen? Tussen de vele enthousiaste reacties en felicitaties op de website van het instituut staan ook kritische brieven. Moet de EU wel een echte supermacht, soft of niet, willen zijn? Een Finse mailer waarschuwt dat de burgers worden vermalen in dat machtsspel. Het beeld van harmonieuzere wereld onder de zachte aanvoering van de EU vindt hij maar Orwelliaans. En naïef, want in werkelijkheid hebben de grote bankiers en multinationale bedrijven de werkelijke macht. Een Britse mailer dient hem van repliek, en in een moeite door alle antiglobalisten. Hun houding leidt alleen maar tot nietsdoen en dat weer tot oorlogen en armoede. De mondialisering kan goed uitpakken als die in goede banen wordt geleid en daarbij moet de EU een hoofdrol spelen als pleitbezorger van de liberale democratie. ‘Jij beseft niet hoe verdomd goed jij het hebt daar lekker in Finland. Hou op met zaniken.’

Hoe het ook zij, de paradox dat de vermeende zwakte van de EU bijdraagt aan een sterk imago is meer dan een originele vaststelling, het is een dilemma waar de EU niet zonder schade kan uitkomen. De populariteit in de rest van de wereld zal waarschijnlijk snel tanen naarmate de EU een steviger vorm vindt.

En dat staat juist nu te gebeuren, met de komende aanvaarding van het verdrag dat in de plaats komt van de gestrande Europese Grondwet, ook door Nederland, nu het kabinet geen tweede referendum aandurft. De afgelopen jaren was een periode van uitbreiding en enthousiasme van de bevolkingen in nieuwe lidstaten in Oost-Europa. Dat droeg bij aan een imago van openheid en respect voor vele culturen. De verdeeldheid onder Europese regeringen – bovenal in de Irak-oorlog – heeft als voordeel dat de EU in ieder geval niet zo snel als de kwaaie pier wordt gezien. Zoals wel de VS in een groot deel van de wereld, blijkens het Gallup-onderzoek. Het nieuwe verdrag moet de EU echter een duidelijker gezicht geven en een luidere stem tussen de VS, Rusland en China.

Nu stellen Leonard en Krastev nog verheugd vast dat zelfs ondervraagden in de vroegere koloniën van Europese staten hun hoop op de EU hebben gevestigd in de internationale machtsstrijd. Maar zodra de EU zich krachtiger manifesteert komen de herinneringen aan koloniale onderdrukking en imperialisme vanzelf weer boven.

Sterker: zodra de EU zich uitspreekt, borrelt het oude ressentiment op. Neem de kwestie Robert Mugabe, de alom geminachte despoot van Zimbabwe. De Europese regeringen wilden hem eigenlijk weren van de komende Euro-Afrikaanse top in Lissabon, maar dat vonden vele Afrikaanse leiders een belediging van een mede-Afrikaan. Dan wijkt de liefde voor Europa snel voor een weerzin ‘tegen neokoloniale arrogantie’. Zo broos is de populariteit van de EU.

Wim Bossema

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden