DE EROSIE VAN EEN KUNSTBERG

'We hoeven uw werk niet meer' - honderden kunstenaars moeten dat de afgelopen jaren gehoord hebben. Het rijk en de gemeenten hebben geen plek meer voor de kunst die ze in het verleden via de BKR (Beeldende Kunstenaars Regeling) kocht....

Peter Louman, beeldend kunstenaar en grafisch ontwerper te Assendelft,weet ook wel dat zijn typografie en de houtsneden die hij in de jarentachtig maakte niet tot de toegankelijkste kunst kunnen worden gerekend.Dat, om een voorbeeld te noemen, het woord 'vrede' aan de rand van een witvlak tot uitdrukking brengt dat de vrede ver te zoeken is, ziet nietiedereen in een oogopslag.

Hij voelde zich dan ook niet op zijn ziel getrapt, toen de gemeenteZaanstad hem opbelde. Of hij nog interesse had in een vijftal prenten vanzijn hand. Hij mocht ze hebben. Louman bedankte. 'Het zou iets armoedigshebben gehad; in de rij staan voor iets wat je jaren geleden hebt gemaakt.Ik kijk liever vooruit dan achterom.'

Zijn collega Klaas de Boer besliste anders. De vier keramischewandtableaus van gestileerde figuren in een natuurlijke omgeving staan alweer enige tijd bij hem in het atelier. Zaanstad wilde er vanaf. 'Pas toenik ze zag, herkende ik ze weer. Ze hebben op scholen gehangen, in aula's.Ik vond het eigenlijk zeer correct dat ze contact opnamen.'

Honderden kunstenaars moeten de afgelopen jaren telefoontjes metdergelijke strekking hebben ontvangen. Uw werk, gemaakt ten tijde van deBKR (Beeldende Kunstenaars Regeling), hoeven we niet meer. De argumenten:geen plek meer, depots vol, stofkam door de collectie. Wilt u het komenophalen?

Het heeft er alle schijn van dat van het requiem van de BKR - daterenduit 1956, formeel beëindigd in 1987, maar pas in 1992 definitief ter ziele- binnenkort het slotakkoord zal klinken. Volgens de Vereniging NederlandseGemeenten is zeker in grotere plaatsen het afstoten van schilderijen,installaties, objecten, grafiek, sculpturen en verwante uitingen goeddeelsachter de rug. Een imposante kunstberg is geërodeerd. Deventer en Hengelozijn nog bezig met voorbereidingen, maar het zijn uitzonderingen, vermoedtbeleidsmedewerkster cultuur Lydia Jongman van de VNG. De vereniging maakteonlangs een snelle inventarisatie. Jongman: 'Veel werk hing maar te hangen,en stond maar te staan. Wat er in de kleine gemeenten gebeurt, weten weniet precies. Maar daar wonen veel minder kunstenaars. BKR-verzamelingenzijn daar niet, of beperkt in omvang.'

De BKR, feitelijk onder de noemer van contraprestatie al begonnen in1947, hield in dat armlastige kunstenaars na de oorlog hun werk kondenblijven maken omdat er afnemers waren: eerst het rijk, later rijk éngemeenten. Kunstenaars van naam en faam hebben er gebruik van gemaakt.Karel Appel, Constant en Armando waren BKR-kunstenaar. Maar vooral in denadagen was de regeling vaak doelwit van hoon en spot. In de beeldvormingkladden kunstenaars op een achternamiddag nog iets op een doek om ervervolgens schaterlachend een vorstelijk honorarium voor op te strijken,waarmee de verdere rijping van zijn artistieke ontwikkeling weer voorenkele weken, soms maanden, was veiliggesteld. Maar meer nog dan deomstreden kwaliteit van de werken, deed de grote toeloop de BKR de das om.In 1960 maakten tweehonderd kunstenaars er gebruik van, in 1983 al bijnavierduizend. De voorziening werd onbetaalbaar, ruimte om werk op te hangenontbrak. Het was kunst voor de kelder.

Nadat de regeling was gesneuveld en de rijksoverheid de verzamelingdrastisch begon uit te dunnen, stelde de VNG voor gemeenten een protocolop voor afstoting. De kunst kon niet zomaar worden verkocht - eenbepaling, daterend uit 1979, verbiedt zelfs verkoop. Bovendien was er devrees voor marktverstoring. Volgens die handleiding moeten deskundigeneerst vaststellen welk werk de moeite van het behoud waard was of - deandere kant van het spectrum - een 'total loss'. Daarna moet wordennagegaan of er objecten kunnen worden geschonken aan gemeentelijkeinstanties en de kunstuitleen - waar al veel BKR-kunst was beland - of aannon-profit instellingen. Vervolgens dient de maker, of diens erven, teworden getraceerd, met de vraag of hij nog geïnteresseerd is. Vernietigingis de laatste mogelijkheid.

Ambtenaren die waren betrokken bij het afstoten spreken van eentijdrovende klus. Vooral het achterhalen van de kunstenaars wasingewikkeld: ze waren verhuisd of overleden. Ze stuitten geregeld opemoties. Rob Nuijten, voormalig coördinator in Den Bosch: 'De een wasopgetogen, de ander wilde er niets meer van weten. Sommigen waren een heelandere richting ingeslagen, het was een herinnering aan een mislukte pogingkunstenaar te worden.' Ook stak hier en daar irritatie de kop op: de kunstkwam nogal eens gehavend uit het duister tevoorschijn. Het varieerde vanscheuren in het doek of vochtplekken tot aan aantasting doorschoonmaakmiddelen.

Niet alle gemeenten volgden hetzelfde traject. De gemeente De Marnebijvoorbeeld besloot tot woede van kunstenaars werken te veilen; een deelvan de opbrengst ging naar goede doelen. Tilburg heeft de hele collectieovergedragen aan de kunstuitleen. Velsen besloot alles wat niet terug konnaar de kunstenaar of diens erfgenamen maar zelf te houden. Tot een eindein de papierversnipperaar of op de plaatselijke vuilstort is het op eenenkele uitzondering na niet gekomen. Niet zelden is het depot de laatsterustplaats gebleven.

Er bestaat nog een afvoerputje.

'Kijk, een kratje meesterwerken.' Een bezoeker laveert in de loods vande dienst Domeinen van het ministerie van Financiën tussen pallets metuitgeputte printers, overbodige elektrische typemachines, gedoofde tv's,tuingereedschap, bureaustoelen en vorkheftrucks. Hier, bij Soesterberg,temidden van de bossen van de Utrechtse Heuvelrug en complexen van hetministerie van Defensie, is de kunstenaar de individuele expressieontnomen. Tientallen schilderijen vormen samen één kavel, waarop kanworden geboden voor de veiling later in de week.

Vandaag is kijkdag. Sommige werken zitten nog in pakpapier, het grosleunt op de kant gezet tegen elkaar in het krat . Kleine stickers vermeldende schepper, de titel en als het meezit het jaar van schepping of aankoop.Die titels variëren van het esoterische Vrij van 't zijn, het religieusgeïnspireerde Abrahams offer, het traditionele Riviergezicht tot hetbasale Vrouw. De werken zijn afkomstig uit ministeries en verwanteinstellingen - een serie van duizenden werken is de afgelopen maandenweggezet, vertelt manager Maurice Tas.

Werk van gemeenten ziet hij de laatste tijd niet veel. Wat hier nustaat zijn nog naweeën van de afstotingsoperatie bij het rijk. Debeëindiging van de BKR-regeling leidde ertoe dat begin jaren negentigtienduizenden kunstwerken werden geschonken of overgedragen aaninstellingen met een openbare functie, zoals belastingkantoren, de PTT enopenbaar vervoerbedrijven. Maar ook daar wordt, mede onder invloed vanprivatiseringen, de collectie kritisch bezien.

Wie in de loods van Domeinen iets van zijn gading zoekt, is nauwelijksgeïnteresseerd in de voorstelling. 'Ik kijk altijd het eerst naar deachterkant. Hoe oud is het? Welk materiaal is gebruikt?' Henk Gerth,eigenaar van een computerbedrijf in Emmen, wil zichzelf geen connaisseurnoemen. 'Dat valt nogal tegen', luidt de bekentenis. 'Voor mij telt alleende vraag of er handel in zit.' Hij wil wel eens een bod wagen, en danplaatst hij de werken op marktplaats.nl. Als dat niet lukt, biedt de stortuitkomst. 'Maar niet zo snel hoor. Ik check dan altijd of de kunstenaartoch niet toevallig een beroemdheid is.'

Een krat verder bladert Hans ten Barge tussen de doeken. The Bushes,Rond de tafel, Man en vrouw in erker. Misschien is het iets voor zijnantiek- en curiosazaak De Ware Johannes (ook voor de verhuur vanhistorische kostuums) in Amsterdam. Erg onder de indruk is hij niet. Eenspijker door het doek, loszittende lijsten. Nee, ook hij werpt nauwelijkseen blik op het tafereel. Hoeveel zitten er in de kavel, wat is de doorsneeconditie, valt er nog wat aan op te knappen? Een ruwe berekening voor eenbod: 20 euro per schilderij. 'Ik mag mezelf wel kenner noemen. Ik schilderzelf ook. Maar wie kunst zoekt, komt niet hier.'

Het verbaast manager Tas zelf ook: vrijwel alles is tot nu toe de deuruitgegaan. 'Als het hier staat, komt altijd eerst nog een veilinghuiskijken. Dat pikt er toch nog wel eens wat tussenuit.'

Kunstenaars is de veiling een gruwel. 'Schandalig', zegt Hans Rijzingavan de Beroepsvereniging Beeldende Kunstenaars. 'Een respectlozebehandeling. Te gek voor woorden. Het druist bovendien in tegen de regeldat rijk en gemeenten BKR-voorwerpen niet op de vrije markt mogen brengen.'

Bij het Instituut Collectie Nederland, als de opvolger van deRijksdienst Beeldende Kunst de oorspronkelijke eigenaar van de werken,informeren instellingen geregeld of de dienst hun BKR-kunst weer wilterugnemen, voordat ze zich tot Domeinen wenden. 'Het antwoord is altijdnee', zegt hoofd collecties Evert Rodrigo. Van de ruim 200 duizendBKR-kunstwerken in het bezit van het rijk zijn er in de jaren negentig 20duizend geselecteerd voor de eigen collectie. De rest is afgestoten ofteruggegaan naar de kunstenaar, en de rest, een verzameling van 48 duizend,voor één gulden overgedragen aan de Stichting Beeldende Kunst inAmsterdam; een busje reed een maand lang heen en weer tussen Rijswijk enAmsterdam. 'Die selectie gaan we niet nog een keer overdoen. Het isdestijds naar eer en geweten gebeurd. Wat toen niet de moeite waard was omzelf te behouden, is het zeer waarschijnlijk nu ook niet.' Rodrigo weet datde kunstenaars schande spreken van de veiling bij Domeinen, maar zelfspreekt hij van 'de koninklijke weg'. 'Het is niet zo'n plezierig gezicht,dat vind ik ook. Maar er is tenminste een bestemming. Het leven van hetwerk gaat gewoon door. Het alternatief zou echt de vuilnisbak zijn.'

Niet iedereen zoekt naar kanalen om van de BKR-erfenis af te komen. DeStichting Beeldende Kunst Amsterdam, vorige maand vijftig jaar oud, vindtveel van het werk uit de voor één gulden bemachtigde rijkscollectie weldegelijk nog de moeite waard. Nog altijd wordt uit andere gemeentencontraprestatie-kunst aangetrokken, onlangs nog van Helmond. Volgens de SBKis het een misvatting dat het een regeling voor wanprestatie was. Veelkunstenaars hebben er met overgave aan gewerkt. De ruwe schatting daar: vande honderd zijn er tien slecht en tien top; de rest is voldoende tot goed.Maar het liefst heeft de stichting dat het begrip BKR helemaal niet meervalt: het leidt alleen maar tot het oprakelen van vooroordelen. Volgens deFederatie Kunstuitleen zijn veel leden bezig de collectie 'een eigengezicht' te geven en ook daarbij rust niet bij voorbaat een ban op hetBKR-werk. Directeur Michiel van der Kaaij: 'Er wordt gewoon gekeken naarwat courant is. Daar kan heel goed kunst uit die periode bij zitten.'

Er valt zelfs iets van wroeging op te tekenen. Den Bosch stond BKR-werkaf aan het Stedelijk Museum in Amsterdam, Boijmans Van Beuningen inRotterdam, het Haagse Gemeentemuseum en het Kröller-Müller in Otterlo;er was destijds in de gemeente nauwelijks plek om de schilderijen van onderanderen Jacques van der Heijden, Leon Adriaans en Bart Domburg teexposeren. Voormalig coördinator Nuijten van de gemeente: 'De procedureop zichzelf is goed verlopen. Maar als ik kijk waar de topstukken zijnbeland, dan bekruipt me wel eens het gevoel dat we er zelf bekaaid van afzijn gekomen.'

Beeldend kunstenaar Louman uit Assendelft ziet ook geen enkele reden totdiskwalificatie. 'Dat ik de prenten niet meer wilde hebben, is ook te zienals een soort hommage aan de BKR. Ik heb er gebruik van gemaakt om me tekunnen ontwikkelen. Daar ben ik nog altijd dankbaar voor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden