De enige deal die hij heeft verknald

Als laaghartigste schurk van de televisie stond J.R. uit Dallas voor de lelijke mateloosheid van de jaren tachtig.

J.R. is dood. Nu echt. En wie het gedaan heeft, weten we ook. Hij werd niet neergeschoten, maar stierf in bed. In de nieuwe Dallas-serie had hij nog met die duivelse grijns van hem tegen zijn ex-vrouw Sue Ellen gezegd: 'Ik ben terug, honey. En ik word groter dan ooit.' Maar de kanker die hem velde, bleek nog gemener en verraderlijker dan hijzelf ooit was geweest. Op zijn grafsteen komt te staan: 'Hier ligt de rechtschapen burger J.R. Ewing. Dit is de enige deal die hij ooit verknalde.'


Larry Hagman, de acteur die J.R. zo overtuigend speelde dat hij volledig met het personage werd vereenzelvigd, stierf vrijdagmiddag op 81-jarige leeftijd in een ziekenhuis in zijn geliefde Dallas. Een jaar geleden bleek hij kanker te hebben, maar na een chemokuur zei hij zich weer gezond te voelen. Er was zelfs al besloten door te gaan met de nieuwe Dallas-serie, die een succes is in de Verenigde Staten. Maar Hagman bleek de ziekte er niet onder te hebben gekregen. Hij overleed in het bijzijn van zijn familie en van Linda Gray, de actrice die Sue Ellen speelt.


In 1988 had de acteur al gezegd dat hij wist wat op het graf van J.R. moest komen te staan. In zijn cynisme en overmoed vormde dat opschrift helemaal de echo van de minder fraaie kanten van de jaren tachtig. J.R. Ewing was niet een rechtschapen burger, maar de laaghartigste schurk die de televisie ooit had voortgebracht. En inderdaad: van de dood kon hij het niet winnen, maar van ieder ander wel. Niet omdat hij zo goed was, maar juist zo slecht.


J.R. werd een symbool van iets dat groter was dan hijzelf. De jaren zestig en zeventig betekenden de doorbraak van het individualisme. De strenge sociale conventies van de eerste naoorlogse jaren werden ingeruild voor een alles-moet-kunnen-vrijheid. Maar langzamerhand begon dat idealistische individualisme te ontsporen. Het muteerde tot een individualisme dat materialistischer en egoïstischer was. Het weeïge 'wees lief voor elkaar' veranderde in 'zorg vooral goed voor jezelf'.


Onmatigheid werd de norm, in alles. Er bestonden geen grenzen meer in het nastreven van macht, rijkdom en lust. De helden van deze tijd weerspiegelden dat. Er was niet alleen de oliebaron J.R., maar ook Gordon Gekko, de meedogenloze beurshandelaar uit de film Wall Street van regisseur Oliver Stone. 'Hebzucht is goed' was zijn lijfspreuk. Ook was er Sherman McCoy, de Wall-Streetjongen uit Vreugdevuur der IJdelheden van Tom Wolfe. Hij waande zich 'Meester van het Universum'.


De tientallen miljoenen kijkers van Dallas smulden ervan tussen 1981 en 1991. Ze gruwden en genoten van het kwaad dat J.R. verpersoonlijkte. 'We houden van J.R. omdat hij leerde hoe we het haten konden liefhebben', schreef de criticus Clive James. Net als in de jaren zestig ging het om de liefde, maar dan heel anders. Hagman werd de beroemdste acteur ter wereld. Intussen kochten ook gewone burgers steeds grotere huizen met aflossingsvrije hypotheken als een soort minimeesters van het universum.


Ruim twintig jaar later en een kredietcrisis verder heeft de megalomanie plaatsgemaakt voor ontnuchtering. Amerika en Europa worstelen met enorme staatsschulden. Het gaat nu over het verdelen van de schaarste. De Amerikanen, die zich verlustigden aan de rijkdom van de ranch van de familie Ewing, vrezen nu dat hun kinderen het slechter zullen krijgen dan zij. In de nieuwe Dallas-serie, die deze zomer na een onderbreking van 21 jaar begon, ruziet de familie heel modern over de vraag of het oliebedrijf van de Ewings niet moet worden omgebouwd tot een onderneming voor alternatieve energie.


Wat er nu met de plannen voor een tweede seizoen gaat gebeuren, is niet bekend. J.R. is er niet meer, maar wel zijn zoon (gespeeld door Josh Henderson). Die heeft ook zo zijn streken. Het kwaad zal er dus altijd blijven.


Zeker is dat Hagman met J.R. in de televisiegeschiedenis een standaard heeft gezet die moeilijk te overtreffen is. De 'magnifieke antichrist' werd hij genoemd. Charmant lachend deed hij zijn familieleden en anderen de vreselijkste dingen aan. Hij maakte zijn schoonzus Kristin zwanger en dreigde haar tegenover iedereen als hoer te zullen neerzetten als ze niet snel opkraste. Later werd hij gewond aangetroffen. 'Wie schoot J.R. neer?', was de vraag die miljoenen lang in de ban hield. Het antwoord werd in november 1980 onthuld: het was Kristin. In de hele wereld keken er bijna 360 miljoen mensen naar die aflevering.


Hagman was zelf ook geen gemakkelijke jongen. De Texaan was zoon van gescheiden ouders. Zijn moeder was actrice. Over haar zei hij: 'Ik had geen moeite met haar. Ze was er gewoon nooit.' Hij werd van de ene naar de andere particuliere school gestuurd. Hij gebruikte drugs en streed bijna een leven lang tegen de drank. Op de set van Dallas dronk hij vijf flessen champagne per dag. In 1992 bleek hij levercirrose te hebben. Hij onderging later een transplantatie.


Zijn vader was advocaat en werkte voor Texaanse oliebaronnen. Dat hielp Hagman later bij het verbeelden van J.R. 'Zij hadden zo'n plezierige, vriendelijke glimlach. Maar na afloop van de ontmoeting was je je sokken kwijt en had je niet eens gemerkt dat ze er ook vandoor waren gegaan met je laarzen.'


Is J.R. nu werkelijk helemaal weg? Hagman denkt van niet. 'Het leven is eindig, maar de dood niet', zei hij in 1980 in een interview. 'We verdwijnen niet zomaar. Ik denk dat we deel zijn van een groot energiegordijn, een energiegolf, waarin we ons bevinden als moleculen.'


Als de fans ooit iemand horen grinniken, weten ze waar het vandaan komt.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.