De Encyclope leek wel een Betuwelijn

Kennis maakt bang. De Britse schrijver Douglas Adams heeft daar een goede grap over in zijn sciencefiction trilogie The Hitchhikers Guide To The Galaxy....

Een buitenaards volk ontwerpt een computer die het antwoord moet vinden op de vraag naar 'life, the universe, and everything'.

Wanneer de machine na een paar miljoen jaar klaar is met rekenen, staat de wereld hoopvol te wachten op het moment van bekendmaking. Maar buiten houden de plaatselijke filosofen heftige protestacties. Ze zijn doodsbenauwd dat ze voor altijd zonder werk komen te zitten.

Dat is satirische toekomstmuziek. Maar al in de 18de eeuw gebeurde iets soortgelijks. De Duitser Johann Heinrich Zedler begon in 1731 met het schrijven van zijn 64-delige Universal Lexicon, een woordenboek van alle kennis in de wereld.

Al gauw begonnen de boekhandelaren van Leipzig zich daar ernstig tegen te verzetten. Straks hoefde niemand meer een boek te kopen. Zedler moest allerlei sabotageacties ondergaan voordat hij zijn werk in 1754 eindelijk kon afmaken.

In dezelfde tijd werd een serie boeken vol kennis geschreven die nog meer verzet zou ontmoeten voordat ze eindelijk werd voltooid: de Franse Encyclope. Van 1745 tot 1766 werkten meer dan honderd wetenschappers en filosofen aan dit befaamde werk. In Encyclope. The Triumph of Reason in an Unreasonable Age vertelt de Duitse journalist Philipp Blom op boeiende wijze hoe dit hoogtepunt van de Verlichting ondanks felle tegenstand van zowel kerk als staat totstandkwam.

Al eeuwenlang, vertelt Blom, hadden schrijvers en denkers getracht in encyclopedische boeken de kennis van hun tijd vast te leggen.

Ze reproduceerden echter vooral weetjes uit voorafgaande boeken, mythes en traditionele verhalen. In de 18de eeuw begon dat te veranderen. De prestaties van de wetenschappelijke revolutie hadden het geloof in de Rede doen toenemen.

De Encyclope zou de eerste 'moderne' encyclopedie worden, schrijft Blom. De makers, onder leiding van de jonge Franse philosophe Denis Diderot en de wiskundige Jean D'Alembert, wilden de lezers op de hoogte stellen van de nieuwste wetenschappelijke inzichten op allerlei gebieden, van geneeskunde tot politiek. Voor vooroordelen en fabeltjes zou geen ruimte meer zijn.

Daarvoor werd om te beginnen gekozen voor een alfabetische opzet. Dat klinkt logisch, maar dat betekende wel dat de bijbel gereduceerd werd tot een simpel lemma in het hoofdstuk B, en niet meer, zoals voorheen, de hoofdrol kreeg in het verklaren van de wereld. Ook op andere plekken in het werk werd het christendom met nauw verholen sarcasme bespot, door het bijvoorbeeld op lijn te plaatsen met obscure godsdiensten in verre werelddelen.

Vooral Diderot was er een meester in om met grappige voetnoten en terzijdes gevestigde meningen omver te werpen. De Parijse intellectueel was niet zozeer een systematisch denker, alswel een schrijver en kunstenaar, aldus Blom. Daarmee gaf hij de vaak droge kost een flair mee die de encyclopedie beroemd zou maken.

En berucht. Al vanaf het verschijnen van het eerste deel in 1751 begonnen de gevestigde machten zich te roeren. Koning Lodewijk XV was niet geamuseerd door de democratische inslag van veel artikelen, de machtige Jezuen konden het godsdienstrelativisme moeilijk verkroppen.

De beschuldigingen van plagiaat (deels terecht) waren niet van de lucht. Diderot verdween voor een paar maanden in de gevangenis, maar kwam eruit als een beroemd man. Ook andere schrijvers werden het onderwerp van controverses. In 1759 werd de productie zelfs een tijd lang officieel verboden. Dat de laatste delen, in het geheim geschreven, later toch nog gepubliceerd konden worden, hebben de encyclopedisten nota bene te danken aan de hoofdcensor van Frankrijk. Die steunde stiekem het hele project.

Blom besteedt veel aandacht aan de onderlinge relaties tussen de makers. De encyclopedisten vormden aanvankelijk een hechte groep vrienden. Allerlei illustere figuren, zoals Diderot, de ambitieuze filosoof Jean-Jacques Rousseau, journalist en diplomaat Friedrich Melchior Grimm en de rijke antireligieuze schrijver baron D'Holbach, kwamen 's avonds bij elkaar in salons om harp te spelen, te zingen, te drinken en vooral te discussin.

Vanuit zijn ballingoord Zwitserland bemoeide ook de intrigant Voltaire zich via talloze brieven met de gang van zaken. Bovendien schreef hij enkele artikelen voor de encyclopedie. Diderot hield de bemoeial wel op afstand, bang dat die het hele project naar zijn hand zou zetten. Dat leverde uiteindelijk enkele pijnlijke conflicten tussen de twee op.

En zo begon er meer te schuren. Rousseau, de schrijver van beroemde werken als Confessions en Emile, werd parano en kreeg steeds meer ruzie met Diderot.

Er kwamen vrouwen in het spel. Oprichter D'Alembert verwijderde zich van de encyclopedisten. En uiteindelijk raakte zelfs Diderot gedesillusioneerd toen hij ontdekte dat de uitgever de laatste delen van de serie sterk had gekuist.

De ondertitel van Bloms boek luidt: The Triumph of Reason in an Unreasonable Age. Maar Blom laat zelf al doorschemeren dat dit wel heel optimistisch is geformuleerd. Want dat het megaproject Encyclope (27 delen, 72 duizend lemma's) uiteindelijk tot een goed einde wordt gebracht, heeft vooral te maken met de enorme investeringen die er door allerlei partijen in zijn gedaan.

Op het hoogtepunt waren meer dan duizend drukkers, etsers, tekenaars, boekbinders en anderen bezig met de productie, schrijft Blom. Dat betekende dat bijna op de honderd Parijzenaren financieel baat had bij de encyclopedie.

Invloedrijke boekhandelaren hadden een fortuin aan het project besteed (geld dat ze overigens dubbel en dwars zouden terugverdienen) en waren niet van plan dat te verliezen door wat ouderwetse godsdiensttwisten.

Wat dat betreft was de Encyclope een soort Betuwelijn: op een gegeven moment was er gewoon geen stoppen meer aan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden