De elites en het volk drijven uiteen

Samuel Huntington werd weggehoond om zijn sombere analyses. Maar de opkomst van Donald Trump geeft hem gelijk.

De Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump. Beeld AFP

Komt deze analyse over Amerika u bekend voor? De elites en het volk drijven uiteen. Vanuit de blanke onder- en middenklassen bouwt zich een sluimerende woede op. Vooral mannen zijn boos op het economische establishment dat niet de belangen van de Amerikaanse burgers zou dienen. Op de progressieve elites die de nationale identiteit ondermijnen en te veel immigranten binnenlaten. En op Mexico dat doelbewust veel van zijn grootste probleemgevallen de grens over zou sturen. Hun onvrede zal leiden tot agressie en ze zullen een wanhopige poging doen om hun greep op de Verenigde Staten terug te veroveren.

Nee, dit is geen column over de campagne van Donald Trump. Het stond allemaal al netjes academisch opgeschreven in een boek uit het jaar 2004. Niet lang voor zijn dood publiceerde de Harvard-politicoloog Samuel Huntington Who Are We?, waarin hij een aantal voorspellingen deed over de toekomst van zijn land. Het boek werd indertijd weggehoond, maar wie het nu leest, knippert als vanzelf even met de ogen. Huntington lijkt tot in opmerkelijke details de agressie van Trumps campagne te hebben voorzien. Het werpt confronterende vragen op over Amerika.

Huntington is natuurlijk vooral bekend van zijn in 1993 geschreven artikel The Clash of Civilisations, later omgewerkt tot een boek. Waar veel mensen in die tijd nog optimistisch waren over de wereldwijde overwinning van het vrije democratische Westen, kwam Huntington met een sombere analyse. Veel conflicten van de toekomst, zo voorspelde hij, zouden zich gaan afspelen langs de stokoude culturele lijnen van de wereldbeschavingen.

Breuklijn

Nu viel op Huntingtons analyse veel aan te merken. Zo generaliseerde hij vaak, was hij al te venijnig over de islam, en bezat zijn analyse het risico van een self-fulfilling prophecy. Maar zijn voorspellingen zijn net iets te goed uitgekomen om de onderliggende analyses direct terzijde te leggen. Oekraïne? Volgens Huntington lag het land op de breuklijn van de westerse en de orthodoxe beschaving en er hing dus een burgeroorlog in de lucht. Griekenland in de EU? Dat ging grote problemen geven, omdat het land voorbij diezelfde breuklijn lag. En de islamitische wereld en het Westen? Huntington voorzag scherp oplopende spanningen.

Ook in Who Are We? kijkt Huntington eerst naar het verleden om vervolgens voorspellingen te doen. Hij kijkt vooral naar de immigratiegeschiedenis van Amerika. Voor een deel volgt Huntington het bekende verhaal. Hij beschrijft het epos van een land dat mede door zijn immigranten tot bloei is gebracht. Nieuwe groepen zoals de Ieren, de Italianen, of de Joden werden ooit met veel weerstand ontvangen, maar uiteindelijk werden ze deel van de Amerikaanse samenleving. Het kwam goed.

Samuel Huntington overleed op 81-jarige leeftijd. Beeld EPA

Onderbroken toestroom

Maar, en daarin is hij uitzonderlijk, Huntington gebruikt deze historische ervaring niet als een geruststelling voor de toekomst, maar juist als een waarschuwing. Want de huidige, opnieuw omvangrijke immigratie, is volgens hem anders. Huntington voorspelt daarom dat het ditmaal helemaal niet goed komt.

Een cruciaal verschil is volgens hem dat de toestroom van immigranten in het verleden grote onderbrekingen kende. Zoals tijdens de Amerikaanse burgeroorlog en de twee wereldoorlogen. De immigratie van Ieren en Duitsers, die tot sociale spanningen leidden, droogde op een zeker moment vanzelf op. Als het niet vanzelf ging, werden de toestromen geforceerd stilgelegd, zoals bij de Chinezen in het midden van de 19de eeuw, en bij Zuid- en Oost-Europeanen in de periode rond 1900. In 1882 werd de migratie vanuit China verboden en na een periode van scherp oplopende etnische spanningen werd in de vroege jaren twintig alle immigratie via een quotasysteem onder controle gebracht. Deze onderbrekingen gaven volgens Huntington het land de noodzakelijke lucht om nieuwe groepen op te nemen. En om het verzet van mensen die de bestaande Anglo-Amerikaanse cultuur wilden behouden, niet verder uit de hand te laten lopen.

De elites van het land dwongen nieuwkomers ook assertief tot aanpassing aan de dominante Anglo-Amerikaanse cultuur. Integreren met behoud van de eigen cultuur - het multiculturele model - werd wel geregeld bepleit, maar legde het uiteindelijk altijd af. Immigranten veranderden weliswaar de VS, maar de VS veranderden toch bovenal de immigranten. Americanization van nieuwkomers stond expliciet centraal, en de Engelse taal en Amerikaanse gewoonten werden actief bijgebracht. Dat was niet alleen vrijblijvend. 100% American was een populaire leus, en dat moesten de nieuwkomers worden. Zeker op momenten van spanning werd onder dwang exclusieve politieke loyaliteit geëist. Huntington oordeelt positief over die assimilatiepolitiek: die vormt grotendeels het geheim van het Amerikaanse immigratiesucces.

Maar sinds de jaren zestig wordt dat volgens hem ondermijnd. De toestroom gaat nu al decennialang ononderbroken voort, en in het bijzonder aan de zuidgrens met Mexico is het land de regie kwijt. De Amerikaanse elites zijn bovendien minder op hun eigen land gericht en veel meer internationaal georiënteerd. Het economische establishment behartigt vaak ten koste van de eigen bevolking de belangen van internationale multinationals.

Huntington bekritiseerde vooral ook progressieve elites van politici, academici en journalisten, die geen aanpassing eisen van migranten aan de dominante cultuur, maar culturele verschillen in stand willen houden. Wat Amerikanen volgens hen bindt, is niet de Anglo-Amerikaanse culturele erfenis, maar politieke principes zoals democratie, vrijheid en gelijkheid.

Een medewerker van het Minuteman-project speurt vanuit een observatiepost in de woestijn van New Mexico de horizon af op zoek naar immigranten die illegaal de grens proberen over te steken. Beeld AFP

Maar, zo waarschuwt Huntington, om bij elkaar te blijven heeft een land meer nodig dan politieke principes. Iets met een sterkere emotionele lading, zoals een religie of een gemeenschappelijke cultuur. De erosie van de dominante Anglo-Amerikaanse cultuur zou het politieke systeem volgens hem weleens heel erg instabiel kunnen maken. Het dreigt Amerika uiteen te rijten.

Huntington werd indertijd vooral weggehoond. Hij zou een bange ouwe man zijn geworden met xenofobe trekken. Ook zou hij de Anglo-Amerikaanse cultuur te homogeen en te statisch voorstellen. Maar op zijn analyses over de verschillen tussen immigratie vroeger en nu kwam nauwelijks kritiek. Die verschillen zijn ook moeilijk te betwisten. Maar dit betekent nogal wat. Het loslaten van de dominante cultuur in combinatie met een continue toestroom van immigranten is een nog niet eerder vertoond sociaal experiment.

Goed gedrag

Ook in Nederland wordt vaak op een geruststellende manier naar het migratieverleden verwezen. In de Gouden Eeuw hebben we in Nederland toch ook met succes grote groepen migranten opgenomen? Dus waarom zou het nu niet kunnen?

Als je preciezer kijkt, zie je ook hier grote verschillen. In de Hollandse steden van de 17de eeuw heerste bijvoorbeeld bepaald geen 21ste-eeuws tolerant multiculturalisme. Immigranten die niet bij de dominante kerk hoorden, moesten zich zeer gedeisd houden. Pas als beloning voor goed gedrag werd enige publieke zichtbaarheid van hun geloof getolereerd. En voor de godsdienst die als het meest bedreigend werd ervaren, het katholicisme, ging zelfs dat niet op. Verder werden criminele immigranten de stad uitgezet, kon bedelarij worden bestraft met dwangarbeid in het rasphuis, en was de toegang tot de bescheiden verzorgingsinstellingen vaak mede afhankelijk van religieus-culturele aanpassing. Toen de immigratie later in de 17de eeuw niet meer beviel, werd de toestroom in veel steden effectief beperkt. Allemaal heel anders dan in het Nederland van de afgelopen halve eeuw. Ook wij zijn een sociaal experiment aangegaan zonder historisch precedent.

Nu is daar niet per se iets mee mis. Sterker nog, vooruitgang is ondenkbaar zonder experimenten. Maar problematisch is wel dat zowel hier als in Amerika vaak wordt gedaan alsof het niet iets nieuws is. Huntington doet dat wel en is sceptisch over de gevolgen van de experimenteerdrift.

Michael Douglas speelt in de film Falling Down (1993) een traditionele blanke man van middelbare leeftijd die de greep op het leven is kwijtgeraakt.

Nu de dominante Anglo-Amerikaanse cultuur niet meer assertief wordt gehandhaafd, zullen immigranten zich volgens hem een stuk minder gaan aanpassen. Veel Hispanics houden bijvoorbeeld vast aan het Spaans en daarmee is Amerika voor het eerst in zijn geschiedenis een meertalig land aan het worden. Ook voorspelde hij een reactie van de blanke onder- en middenklassen. In tegenstelling tot de elites blijven zij wél sterk vasthouden aan de nationale identiteit. Hun wereldbeeld kenmerkt zich door wantrouwen tegen iedereen die de nationale belangen ondermijnt; in het bijzonder hun elites. En dat, zo voorspelde Huntington in 2004, gaat grote problemen geven. Daarbij zinspeelde hij herhaaldelijk op mogelijk geweld.

Huntington verwijst onder meer naar de film Falling Down uit 1993. Michael Douglas figureert erin als een wat traditionele blanke man van middelbare leeftijd die de greep op het leven is kwijtgeraakt. Zijn baan als ingenieur is hij in de laatste recessie verloren, en in het hedendaagse Amerika stapelt zich naar zijn beleving vernedering op vernedering. Nadat een Aziatisch-Amerikaanse winkelier onbehulpzaam is geweest, en een paar Hispanics hem hebben geprobeerd te beroven, knapt het. Hij verliest al zijn reserves, wordt levensgevaarlijk en begint aan een extreem gewelddadige road trip door Los Angeles.

Kat in het nauw

Op een zeker moment, voorspelde Huntington, zal de blanke meerderheid het gevoel krijgen een minderheid te worden en de greep op het land definitief kwijt te raken. En deze kat in het nauw maakt dan rare sprongen. Hij verwijst zelfs naar de Bosnische Serviërs. Toen zij als gevolg van demografische ontwikkelingen het gevoel kregen de greep op Bosnië te verliezen, begonnen ze met etnische zuiveringen. De kans dat zoiets in Amerika zal gebeuren, acht Huntington nagenoeg nul. Maar, zo voegde hij er onheilspellend aan toe, de kans dat we van de blanke Amerikaanse mainstream niet een pittige reactie kunnen verwachten is ook nagenoeg nul.

De populistische revolte bij de Republikeinse voorverkiezingen doet erg denken aan Huntingtons voorspelling. De weerstand tegen de immigratie uit Mexico, de ziedende woede tegen de elites, de openlijke hang naar agressie en het etnisch getinte geweld rond de rally's passen precies in het plaatje. Luister maar naar de populaire radio-host Rush Limbaugh als hij het over de campagne van Donald Trump heeft: 'Het is een laatste kans, een laatste poging om onze cultuur te behouden zoals die hier sinds het begin van ons land heeft bestaan. Zo simpel is het mensen. Ons land wordt van alle kanten belegerd.'

De huidige spanningen zijn misschien de groeipijnen van een samenleving die zich transformeert naar een meer diverse en tolerante vorm. Maar misschien ook niet. Als Huntington gelijk heeft zijn dit de eerste serieuze symptomen van een politiek systeem dat fundamenteel instabiel wordt door het wegvallen van een onderliggende gemeenschappelijke cultuur. Met Huntingtons eerdere goede voorspellingen in het achterhoofd geeft dat geen reden tot optimisme.

Steije Hofhuis werkt als cultuurhistoricus aan de Universiteit Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.