De eindtoets in het basisonderwijs wordt steeds minder belangrijk

180 duizend leerlingen in het basisonderwijs maken vanaf deze week de eindtoets, maar het belang ervan zakt weg. Hij telt minder mee voor het schooladvies en bovendien kiezen steeds meer scholen voor een alternatieve toets. Nog maar 64 procent van de leerlingen doet wat vroeger de Citotoets heette. 

Leerlingen van groep 8 op basisschool OBS tuindorp in Utrecht zitten klaar voor de Centrale Eindtoets Beeld Pauline Niks

In opperste concentratie tuurt een klaslokaal vol achtstegroepers naar hun laptop. Een van de leerlingen leunt nonchalant achterover terwijl hij het volume van zijn koptelefoon bijstelt. Zijn klasgenoot staart naar buiten. De eerste vragen verschijnen op het scherm. 

De 43 leerlingen van OBS Tuindorp in Utrecht maken geen toets met ouderwets papier en potlood, maar met computerscherm en toetsenbord. De leerlingen doen de digitale adaptieve Centrale Eindtoets, een eigentijdse opvolger van de fameuze Citotoets. De Utrechtse basisscholieren horen bij de eerste lichting van zo’n 25 duizend leerlingen die deze adaptieve eindtoets doen.

In heel Nederland maken 180 duizend leerlingen een belangrijke toets om hun schoolniveau te meten, de meesten deze week. Maar de tijden dat de Citotoets, die tegenwoordig Centrale Eindtoets heet, allesbepalend is voor de keuze voor de middelbare school, zijn voorbij. Alle leerlingen hebben van hun leerkracht al een definitief schooladvies gekregen, zodat er minder spanning hangt rond de toets. Alleen wie zijn niveau wil verhogen zal de eindtoets nog met beide handen aangrijpen.

Alternatieven

Er is nog een reden waarom de voormalige Citotoets gestaag aan belang verliest. Waar voorheen bijna alle scholen die toets kozen, kunnen ze tegenwoordig uit vier alternatieven kiezen. Naast de Centrale Eindtoets heb je bijvoorbeeld ROUTE 8 en IEP. Het gevolg: nog maar 64 procent maakt de opvolger van de Citotoets. De onderwijsinspectie maakt zich zorgen over deze ontwikkeling, omdat ze vreest dat er straks geen goed beeld ontstaat van de gemiddelde Nederlandse groep 8-leerling.

De populairste alternatieve toets is de in rap tempo groeiende IEP-eindtoets. In 2015, het introductiejaar van de IEP, maakten 7.000 leerlingen deze eindtoets, dit jaar zijn dat er 50 duizend. ‘De toets sluit goed aan op de ontwikkeling van het kind: precies wat wij belangrijk vinden’, zegt Esther Tempels van CBS ’t Prisma in Doetinchem. Haar school koos evenals tweeduizend anderen dit jaar voor de papieren IEP toets. ‘Deze toets gaat echt met zijn tijd mee, hierin loopt Cito achter. De opgaven zijn niet te lang , de antwoorden kunnen gemakkelijk in het toetsboekje worden geschreven en er staat alles in wat ze moeten kunnen.’

Een vertekend beeld

‘Scholen die lagere resultaten behalen op de Centrale Eindtoets stappen vaker over naar een andere toets’, vertelt Jan-Willem Swane van de Inspectie van het Onderwijs. Gezien de ‘wisselende patronen in resultaatgegevens van de verschillende eindtoetsen’, vindt de inspectie dit niet per se een goede ontwikkeling. Swane: ‘Wij vinden het belangrijk in beeld te brengen wat leerlingen kennen en kunnen, en wat de trends daarin zijn. Daar wil je op kunnen bijsturen.’ Peter Hulsen, directeur van de belangenorganisatie Ouders & Onderwijs, pleit daarom voor een lager aantal eindtoetsen voor achtstegroepers. ‘Er moet niet gewinkeld kunnen worden naar gunstige eindtoetsen. Het moet een objectieve maatstaf blijven, de uitslag mag niet ter discussie staan.’

Ook Margit van Aalst van het College voor Toetsen en Examens (CvTE), de verantwoordelijke partij voor de uitvoering van de Centrale Eindtoets, ziet dat ‘zwakker presterende scholen vaker gaan voor een alternatief’. Van Aalst: ‘De scholen hebben vrijheid in de toetskeuze, maar het draait uiteindelijk om de leerling.’ Voor het CvTE was dit een belangrijk uitgangspunt bij de ontwikkeling van de digitale adaptieve eindtoets: ‘Een inclusieve toets die de potentie van de leerling laat zien.’

De ervaring van de leerlingen van OBS Tuindorp

OBS Tuindorp gaf de voorkeur, net als ongeveer 1.700 andere basisscholen, aan de digitale variant van de Centrale Eindtoets. Elfie Coppiëns (12) loopt na afloop ontspannen het lokaal uit. ‘Pas toen ik echt bezig was dacht ik: dit is gewoon de eindtoets’, zegt ze. Inmiddels heeft zij het tweede gedeelte afgerond. In het eerste deel krijgen alle leerlingen op hetzelfde niveau vragen over taal en rekenen. Met de resultaten wordt dan per leerling het niveau bepaald. Elfie: ‘Ik merkte wel dat de vragen in deel twee lastiger waren.’ Een goed teken dus.

Elfie Copiëns Beeld Pauline Niks

‘Het is wel prettig dat ze kijken naar wat je kan’, zegt Simon Bruinsma (11) uit de andere groep 8, waar ze pas net zijn begonnen. Scholen kunnen tot 26 april bepalen wanneer zij de digitale eindtoets afnemen, dat kan per klas verschillen. ‘En ik schrijf niet zo netjes, dus dan is zo’n computertoets extra fijn’, vertelt Simon.

Het afnemen van de toets per computer duurt korter, een enkeling is al vlot klaar. De snelle werkers schrijven naar eigen keuze verder aan een brief, aan niemand minder dan Nelson Mandela, of lezen een boekje. De klasgenoten die nog bezig zijn ogen ontspannen. Ze zijn opgegroeid met de computer in het onderwijs.

Simon Bruinsma Beeld Pauline Niks

Voor OBS Tuindorp vormt dit een belangrijke reden om in het huidige schooljaar als een van de eerste in Nederland deze adaptieve eindtoets af te nemen. Juf Pauline van Wolferen: ‘Ik ben heel blij dat ze geen vakjes meer hoeven in te vullen. Het is de beeldschermgeneratie.’ Naar verwachting kunnen vanaf 2020 bijna alle achtstegroepers de eindtoets digitaal doen, tegen nu 25 procent.

Basisscholen geven voor 1 maart al een definitief schriftelijk schooladvies aan iedere achtstegroeper. Toch kan een opmerkelijk gunstige eindtoetsscore leiden tot aanpassing. Simon Bruinsma, die een havo/vwo-advies heeft, wil graag naar het gymnasium. ‘Grieks en Latijn lijkt me zo gaaf: ik moet me nu dus bewijzen.’ Voor Niek van Leeuwen (12), die straks naar het vmbo TL gaat, maakt de eindtoets minder uit. ‘Ik wil verder met techniek en ben geen havo-leerling. Voor mij is deze toets niet eng.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden