Analyse

De Egyptische oppositie was welkom in Istanbul. Nu moet ze daar ook op haar tellen passen

Istanbul is de verzamelplaats van de Egyptische oppositie geworden. President Erdogan heette tegenstanders van de Egyptische legerleider Al-Sisi graag welkom. Maar net nu de oppositie de handen ineen probeert te slaan, is er toenadering tussen Turkije en Egypte.

Opnamen van Al Sharq TV, een in Istanbul gevestigde tv-zender van de Egyptische oppositie. Ayman Nour (staand rechts), een oude bekende in de Egyptische politiek, heeft de Egyptische Nationale Alliantie opgericht. Beeld Nicola Zolin
Opnamen van Al Sharq TV, een in Istanbul gevestigde tv-zender van de Egyptische oppositie. Ayman Nour (staand rechts), een oude bekende in de Egyptische politiek, heeft de Egyptische Nationale Alliantie opgericht.Beeld Nicola Zolin

Kink in de kabel? De recente toenadering tussen Turkije en Egypte kan slecht uitpakken voor de Egyptische oppositie. Die was tot nu van harte welkom in Istanbul, waar velen die in Egypte gevaar lopen hun toevlucht hebben gezocht. Tussen de tegenpolen Ankara en Caïro is half maart een dialoog op gang gekomen, nu Turkije heeft ingezien dat het in de regio te veel conflicten heeft, en de vraag is wat dat betekent voor de tegenstanders van het regime van de Egyptische president Abdel Fatah al-Sisi. Even dimmen, zo lijkt het. De Turkse autoriteiten hebben de drie in Istanbul gevestigde tv-zenders van de Egyptische oppositie gemaand hun toon te matigen.

En dat net nu de Egyptische oppositie, tien jaar na de volksopstand van 2011, de handen ineenslaat. Niet op het Tahrirplein in Caïro, maar in een zaal van het Wyndhamhotel in Istanbul. Zo’n 35 mensen zitten, op ruime corona-afstand van elkaar, te luisteren naar twaalf sprekers, live dan wel op video. Al-Sisi moet weg, vinden ze allemaal. Er is één probleempje: de president zit stevig in het zadel en daar zal niet spoedig verandering in komen.

Istanbul is de verzamelplaats geworden van de Egyptische oppositie. Turkijes grootste stad ligt in het hart van het Midden-Oosten en is zo kosmopolitisch dat vogels van allerlei pluimage er een nestje kunnen bouwen. Het is er prettig toeven bovendien. Daarbij komt dat president Erdogan niet op goede voet stond met Al-Sisi. Tegenstanders van diens regime bood hij maar al te graag gastvrijheid.

Moslimbroeders

In de eerste plaats zijn dat de Moslimbroeders. Al-Sisi heeft de islamisten snoeihard aangepakt. Als legerleider zette hij in 2013 hun president Mohamed Morsi – een politieke bondgenoot van Erdogan – af en vervolgens probeerde hij de beweging kapot te maken. Daar is hij een heel eind in geslaagd. Tienduizenden leden zuchten in het gevang, al dan niet gemarteld. De leiders zijn dood, gedetineerd of gevlucht.

Sommigen gingen naar Londen, anderen naar Qatar, maar de woordvoerder van de beweging, Talaat Fahmy, woont in Istanbul, net als een paar duizend aanhangers. In januari maakte bovendien een andere groepering bekend haar hoofdkwartier te hebben verplaatst van Caïro naar Istanbul. De liberale partij Al-Thawra zegt vanwege de repressie van het Sisi-regime niet langer in Egypte te kunnen werken.

Met de verhuizing worden meteen spijkers met koppen geslagen. Al-Thawra is de gastheer van de bijeenkomst in het Wyndhamhotel, waar de oprichting van de Egyptische Nationale Alliantie wordt bekendgemaakt. Initiatiefnemer is Thawra-leider Ayman Nour, een oude bekende in de Egyptische politiek. In 2005 nam hij het als presidentskandidaat op tegen de toenmalige dictator Hosni Mubarak. Zijn verrassende resultaat – 13 procent – kwam hem op vier jaar cel te staan.

Talaat Fahmy, woordvoerder van de Moslimbroederschap. Op de muur oud-president Mohamed Morsi. Beeld
Talaat Fahmy, woordvoerder van de Moslimbroederschap. Op de muur oud-president Mohamed Morsi.

Wie er precies deel uitmaken van de Egyptische Nationale Alliantie blijft in het vage. In een gesprek met de Volkskrant heeft Nour het over ‘90 procent van de Egyptische partijen’, de meeste gevestigd in Istanbul, maar namen kan hij om veiligheidsredenen niet geven.

Internationale coalitie

De reeks sprekers in het hotel biedt weinig houvast. Ene Sausan Ghareeb praat vanuit Texas over de onderdrukking van vrouwen in Egypte. Een ander heeft het vanuit de VS over onderwijs. Farid Zayat vertegenwoordigt, via Zoom, de Internationale Coalitie van Egyptenaren in het Buitenland, wat dat ook moge zijn. Het meest substantieel nog is de Moslimbroederschap, die videogewijs iemand heeft afgevaardigd – niet Talaat Fahmy, die verhinderd is.

Zo op het oog lijkt het vreemd, de combinatie van het seculiere Al-Thawra met de bepaald niet liberale islamisten. Toch gaan de banden jaren terug. Nour pleitte al onder Mubarak voor brede samenwerking door de oppositie en na diens val ging hij daarmee door. ‘We praten met islamisten, salafisten, communisten en nasseristen’, zegt hij. ‘Alles tegen de dictatuur.’

Toch is de Moslimbroederschap altijd het grote struikelblok geweest voor de democratische krachten in Egypte. De beweging was door haar omvang en organisatorische kracht niet te negeren, maar de meeste seculiere partijen wisten er niet goed raad mee.

Die twijfel kwam op scherp te staan bij de presidentsverkiezingen van 2012, toen in de tweede ronde de islamist Morsi en een man van het oude regime, Ahmed Shafiq, overbleven als kandidaten. De duivel of Beëlzebub. Velen kozen met het mes op de keel voor ‘de kandidaat van de revolutie’ en dat was nu eenmaal Morsi. Vrijwel iedereen had het na een jaar helemaal gehad met Morsi, die regeerde alsof de Moslimbroeders recht hadden op alleenheerschappij.

Machtsovername

Met de machtsovername door het leger in 2013 kwam de oppositie van de regen in de drup. Het regime van Al-Sisi is hardvochtiger dan dat van Mubarak ooit is geweest. Critici zijn met harde hand monddood gemaakt. Ook linkse en liberale activisten zitten gevangen. Economisch herstel blijft uit. Van Al-Sisi’s megaprojecten lijken vooral de militairen zelf te profiteren.

Nour zelf bleef al sinds 2013 veiligheidshalve weg uit Egypte, zijn partijgenoten hielden het tot twee maanden geleden vol. ‘We hebben steeds hoop gehouden dat er iets kon veranderen. Maar de laatste tijd werden zoveel van onze jonge leden opgepakt, dat het niet langer verantwoord was te blijven. De druppel was de arrestatie van Ahmed Raouf, een activist uit Alexandrië. Hij is aan zijn handen opgehangen, zijn nagels zijn uitgetrokken.’

Formeel bestaat het Egyptisch parlement uit onafhankelijke, seculiere partijen, maar volgens Michele Dunne, directeur Midden-Oosten van de Carnegie Endowment in Washington, bieden die geen serieus tegenwicht. Sinds 2013 was er volgens haar sprake van drie soorten politieke partijen in Egypte: nieuwe partijen die aan de leiband van de staat lopen, partijen die loyaal zijn aan Al-Sisi maar een zekere autonomie proberen te behouden, en partijen die kritiek durven te uiten op het bewind.

‘De tweede groep is verregaand geïnfiltreerd geraakt door het regime, zoals Wafd, de oudste partij van het land’, zegt Dunne. ‘Die staat op het punt te imploderen. De derde groep staat hevig onder druk. De leider van Sterk Egypte bijvoorbeeld zit gevangen. Veel kaderleden van Brood en Vrijheid zijn tevens mensenrechtenactivist en worden in die hoedanigheid opgepakt.’

Ayman Nour, de leider van de liberale partij Al-Thawra. ‘We praten met islamisten, salafisten, communisten en nasseristen. Alles tegen de dictatuur.’ Beeld Nicola Zolin
Ayman Nour, de leider van de liberale partij Al-Thawra. ‘We praten met islamisten, salafisten, communisten en nasseristen. Alles tegen de dictatuur.’Beeld Nicola Zolin

Sociaal werk

Van de Moslimbroederschap wordt binnen Egypte al zeven jaar nauwelijks iets vernomen. De beweging had altijd een – zo nodig ondergronds – netwerk van organisaties die sociaal werk verrichtten, dat was haar kracht. Hoe staat het daarmee? Woordvoerder Fahmy wil het, in zijn kantoor in Istanbul, niet mooier maken dan het is: beroerd. ‘Er zijn zoveel mensen gevangen gezet’, zegt hij. ‘De regering heeft alles overgenomen: ngo’s, ziekenhuizen, scholen. Het leger heeft ondernemingen in bezit gekregen. Er is geen ruimte meer om adem te halen.’

Het sociale werk van de Moslimbroeders ligt stil, bevestigt Fahmy. ‘Onze kracht was altijd dat we overal aanhang hadden, van arbeiders tot leraren en artsen. Die mensen zijn er nog wel, maar niemand kan iets openlijk doen.’

Volgens Tahir Kilavuz, een Turkse politicoloog die aan Harvard promoveerde op de Egyptische oppositie, valt de aanhang van de Moslimbroeders uiteen in twee groepen: jongeren die revolutie willen en gematigde ouderen als Fahmy, die geduldig wachten op betere tijden.

Onder Mubarak was dat een succesvolle strategie, zegt hij. Als ‘beloning’ voor hun gematigdheid kreeg de beweging van het regime enige speelruimte. ‘Met hun sociaal werk, scholen en ziekenhuizen kregen ze dingen voor elkaar waar de staat faalde. Daarmee wonnen ze veel sympathie van niet-islamistische burgers.’

Van zo’n beloning is nu geen sprake. Al-Sisi geeft de Moslimbroeders geen millimeter. ‘Ze hebben niets meer. Geen organisatie, geen netwerken. Ze kunnen geen krediet opbouwen bij de bevolking. Waarschijnlijk zitten ze in een identiteitscrisis, nooit hadden ze het zo slecht.’

Slagkracht

Zowel Fahmy als Nour zegt dat de bevolking zo te lijden heeft onder Al-Sisi dat op enig moment het deksel van de pan moet vliegen, maar wanneer dat zal zijn? Nours ‘grote alliantie’ wekt niet de indruk een deuk in een pakje boter te kunnen slaan. ‘Ik heb al twee of drie initiatieven als dit gezien, en steeds was Nour erbij’, zegt Tilavuz. ‘Dat hij nu een nieuwe poging waagt, betekent dat de vorige zijn mislukt.’

Het kortwieken door de Turkse autoriteiten van de Egyptische tv-zenders in Istanbul zal niet bepaald bijdragen aan de slagkracht van de oppositie. Het gaat om twee zenders van de Moslimbroeders en Al Sharq TV van Nours liberale partij Al-Thawra. Medewerkers van de zenders zeggen dat ze nog steeds programma’s mogen maken over Egypte, maar niet langer tegen de Egyptische regering.

De Egyptische minister van Informatie Osama Heikal sprak van ‘een goed initiatief, dat een gunstige sfeer schept voor gesprekken tussen de twee landen’. Nour bevestigt de ingreep. ‘Het gaat om een andere retoriek’, zegt hij. ‘We moeten objectief zijn.’

De populaire presentator Moataz Matar heeft laten weten tijdelijk te stoppen met zijn show Met Moataz op Al Sharq. ‘Ik neem onbeperkt verlof’, deelde hij vorige week in de uitzending mee. ‘Niemand heeft me daartoe gedwongen, Turkije noch Al Sharq, maar ik wil niemand in verlegenheid brengen. Ik kom terug als ik weer de waarheid kan vertellen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden