Analyse

De effecten van het asielakkoord: ‘Over vijf jaar hebben we weer een pardon’

Het asielakkoord van de regeringscoalitie wijzigt het asielbeleid op belangrijke punten. Wat zal het effect zijn? Drie wijzigingen gewikt en gewogen.

Joel Voordewind (ChristenUnie) in gesprek met een kinderen die in aanmerking komen voor het kinderpardon tijdens een actie van Defence tot Children op het Plein. Beeld Freek van den Bergh

Het ‘eenmalige’ grote gebaar

Onder grote maatschappelijke druk heeft het kabinet-Rutte III besloten de toepassing van het kinderpardon te versoepelen en het tegelijkertijd per direct af te schaffen. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) gaat de dossiers opnieuw beoordelen van iedereen die vergeefs een beroep heeft gedaan op de ‘definitieve regeling langdurig verblijvende kinderen’ die tussen mei 2013 en dinsdagavond bestond.

Volgens vreemdelingen- en asieladvocaat Flip Schüller gaat het om 740 ‘kinderpardonkinderen’. Zij verblijven langer dan vijf jaar in Nederland en zijn hier geworteld of zelfs geboren, zonder dat zij een verblijfsvergunning hebben gekregen. Als eventuele gezinsleden (ouders, broers, zussen) tegelijkertijd een verzoek hebben ingediend, wordt ook dat heroverwogen.

Tot nu toe was bij de toetsing het ‘meewerkcriterium’ een belangrijke voorwaarde. Wie had meegewerkt aan een voorgenomen uitzetting, die om welke reden dan ook (medisch, veranderde omstandigheden in land van herkomst) niet tot stand was gekomen, kon aanspraak maken op een kinderpardon. Maar dan mocht ook geen enkele afspraak met een van de betrokken diensten zijn gemist en moest aan een aantal andere voorwaarden, zoals de gehele periode bekend zijn bij het Rijk, zijn voldaan.

Slechts weinigen konden de afgelopen jaren aan deze eisen tegemoetkomen, waardoor het kinderpardon een nagenoeg dode letter bleek. Intussen groeide de groep kinderen en kregen zij een gezicht door acties van onder meer Defence for Children en programmamaker Tim Hofman. D66 en ChristenUnie vonden altijd al dat het kinderpardon ruimer moest worden toegepast, VVD en CDA hielden dat tijdens de kabinetsformatie tegen.

Totdat het CDA vorige week, onder druk van de eigen achterban en een naderend partijcongres, van standpunt veranderde. Tien dagen koortsachtig overleg resulteerde in een aanpassing van het regeerakkoord. Bij de nieuwe beoordeling zal een ruimhartiger ‘beschikbaarheidscriterium’ worden gehanteerd, aldus de Kamerbrief.

Staatssecretaris Mark Harbers (Asiel, VVD) zei woensdag in het debat dat dit volgens een ‘ruwe schatting’ door de IND betekent dat in 90 procent van de gevallen alsnog een verblijfsvergunning wordt verstrekt – aan ruim 600 kinderen dus. Met name de CU is van ‘een steen op de maag’ verlost. De herziening gaat volgens Harbers ‘wel enige tijd’ in beslag nemen. Gedurende die periode wordt geen van de betrokkenen uitgezet.

Het einde van een ‘definitieve’ regeling

Harbers wil kortere procedures en snellere beslissingen. Het belangrijkste doel van de wijziging van het regeerakkoord is te voorkomen dat asielzoekers zonder rechtmatig verblijf hun aanwezigheid in Nederland langer dan vijf jaar weten te rekken. Daarna nemen de kansen op een permanente verblijfsvergunning toe, al dan niet met een eenmalige pardonregeling.

‘Het is alsof ik mijzelf hoor praten’, zegt Job Cohen, staatssecretaris van Justitie tussen 1998 en 2001. Hij loodste in die periode een strengere vreemdelingenwet door de Tweede Kamer. ‘Over vijf jaar hebben we weer een pardon, dat is een zekerheid’, zegt Cohen. ‘Er zijn nu eenmaal altijd gevallen die niet binnen de regels vallen. Daar kan niemand iets aan doen en het moeilijke is: alle argumenten pro en contra op dit terrein zijn allemaal waar.’

Het vorige kinderpardon dateert uit begin 2013, na de start van het kabinet-Rutte II van VVD en PvdA. In 2007 was er een generaal pardon onder het kabinet-Balkenende IV (CDA, PvdA, CU) en ook daarvoor waren er dergelijke regelingen. Volgens Harbers was het bestaan van de definitieve regeling sinds 2013, hoe restrictief ook, toch een prikkel om Nederland niet te verlaten. Door het toestaan van ‘nog één kinderpardon’, zoals het AD woensdag kopte, en het daarna af te schaffen, hoopt hij schoon schip te maken.

PVV-leider Geert Wilders verweet hem ‘slappe knieën’ en jurist Theo Hiddema van Forum voor Democratie, ook geen voorstander, had er een nieuwe term voor bedacht: ‘de pardonillusie’.

Het ‘depolitiseren’ van de eindbeslissing

Harbers heeft op dit moment nog de mogelijkheid om aan het eind van een asielprocedure, als de beroepsrechter tot een definitieve afwijzing is gekomen, toch een verblijfsvergunning te verlenen. Vaak gebeurt dat onder druk van publiciteit, zoals in het geval van de Armeense kinderen Lili en Howick. 

Deze zogenoemde discretionaire bevoegdheid ‘komt te vervallen’, staat in de Kamerbrief. VVD-Kamerlid Malik Azmani wilde dat al langer, maar kreeg op zijn beurt tot voor kort geen steun van de drie andere coalitiepartijen. Zijn motivering: niet het laatste woord van een politicus, maar van de rechter moet beslissend zijn. Hij spreekt van ‘het depolitiseren en demedialiseren’ van de finale asielbeslissing.

CDA-Kamerlid Madeleine van Toorenburg, tot begin dit jaar fel tegenstander, zei het in het Kamerdebat een slag anders: de discretionaire bevoegdheid ‘wordt omgevormd’. Dat de coalitie hier nog zoekende is, bleek uit weer een andere formulering door Harbers: zijn huidige bevoegdheid wordt door hem ‘gemandateerd’ aan de hoofddirecteur van de IND. Die kan op basis van een ‘schrijnendheidstoets’ alsnog een verblijfsvergunning geven.

Daartoe kan hij onafhankelijk advies inwinnen, maar een speciale commissie komt er niet. Of een geval schrijnend is, wordt alleen meegewogen in de eerste aanvraagprocedure, tot aan de beslissing in hoger beroep. Er kan dus niet pas nadat iemand is uitgeprocedeerd een beroep op ‘schrijnendheid’ worden gedaan. Nu is dat nog wel het geval. De hoop van de coalitie is dat ook deze inperking de uitnodiging tot ‘rekken’ en stapelen van procedures zal verkleinen.

Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, kan zich wel vinden in het verplaatsen van de discretionaire bevoegdheid. ‘Je voorkomt dat 150 Kamerleden meedenken over één geval. Op deze manier creëer je een soort brandgang tussen de Kamer en de beslissing.’

LEES VERDER

Maysam (11) en haar ouders mogen na tien jaar in Nederland blijven - maar ze durven het nog niet te vieren
‘Ik geloof het niet, tot ik de bevestigingsbrief in handen heb.’ De Iraakse Maryam (18) durfde dinsdagavond niet te juichen toen ze met haar familie het nieuws volgde in hun krappe onderkomen in het Utrechtse asielzoekerscentrum. Zou het nu echt zo zijn dat ze in Nederland mogen blijven, na een tienjarig verblijf in Nederland? Ook haar 11-jarige zus Maysam, haar broer en haar ouders willen niet te vroeg blij zijn, om straks een teleurstelling te voorkomen

Asielkinderen tussen hoop en vrees over kinderpardon: ‘Ik geloof het pas als het zwart op wit staat’
De kogel is met het kinderpardon door de kerk. In verschillende asielzoekerscentra hebben jonge asielzoekers nieuwe hoop gekregen. Maar ze durven ook niet te hard te juichen, na al die jaren van onzekerheid blijft er nog steeds veel onduidelijk. ‘Ze zijn voorzichtig.’

VVD vangt klappen op bij asieldeal
Knarsetandend verdedigt de VVD het pardon voor honderden uitgeprocedeerde kinderen. In ruil wordt het asielbeleid volgens de grootste regeringspartij voortaan ‘eerlijker en strenger’. Lang niet iedereen is overtuigd. ‘We proberen te achterhalen wat de VVD heeft teruggekregen.’

Asielprocedures duren vaak jaren. Het kinderpardon regelt dat ‘gewortelde kinderen’ in Nederland mogen blijven, maar slechts een paar procent van de aanvragen wordt gehonoreerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.