De eeuwige wederkeer van het Nebelmeer

Geen schilderij wordt zo vaak gebruikt voor boekomslagen als de eenzame wandelaar van Caspar David Friedrich, uit 1818.

Het is niet het minste schilderij uit de Romantiek: Der Wanderer über dem Nebelmeer van Cas-par David Friedrich, anno 1818. Een man in een groene mantel kijkt uit over een nevelig berglandschap. Dat we hem op de rug zien, draagt niet weinig bij aan het effect van het tafereel. We moeten raden wie die man is en wat hij denkt. Een boven het gewoel verheven geest, of weerspiegelt de mist zijn verwarde voelen en denken?


Dit in het Elbsandsteingebirge nabij Dresden geschilderde doek (de berg rechts is geïdentificeerd als de Zirkelstein) hoort tot de evergreens in de reproductiebranche. Dat ook boekontwerpers gevoelig zijn voor Friedrichs charmes, werd dit najaar nog eens bevestigd. Tegelijkertijd verschenen twee boeken met het 'Nebelmeer' als omslag: een vertaling van Georg Büchners Lenz bij uitgeverij IJzer, en het strijdschrift Oneigentijds van Vossius (een pseudoniem) bij Aspekt.


En daarbij bleef het niet, de afgelopen jaren: Atte Jongstra's De avonturen van Henry II Fix (uitgeverij De Arbeiderspers), Menno Wigmans en Rob Schoutens A Thing of Beauty - de bekendste gedichten uit de wereldliteratuur (Bert Bakker), De grote filosofen van Stangroom en Garvey (Arctic), Ileen Montijns Over de tijd (Contact) - stuk voor stuk kregen ze dezelfde cover. En wie verder zoekt en niet alleen naar boeken kijkt, vindt nog wel meer, zoals John Bake's Reisbrieven (Querido) of Maarten Doormans Het romantisch bewustzijn (hoorcollege op cd, NRC Academie).


Kijken vormgevers dan nooit naar elkaars werk? Hoe denken ze zelf over die herhalingen? Kirstie van Noort, die Lenz maakte, biecht eerlijk op dat ze het schilderij niet kende. 'Friedrich werd de cover op verzoek van de uitgeverij. Ik vond het een beeld om niet snel te vergeten. Sindsdien kom ik het vaker tegen, moet ik toegeven.'


Op bol.com is het Nebelmeer ook te zien op Hegels De filosofie van de objectieve geest van uitgeverij Boom, hoewel het boek met een andere cover in de boekwinkels ligt. Vormgever Steef Liefting weet hoe dat komt: de uitgever keurde zijn Friedrich-ontwerp op het laatste moment af, omdat 'deze afbeelding te vaak op allerlei andere omslagen opdook'.


Kok Korpershoek, verantwoordelijk voor A Thing Of Beauty, overkwam juist het tegenovergestelde. 'Ik heb de uitgever gewaarschuwd dat Henry II Fix eraan zat te komen, met dezelfde cover, maar ze wilden het tóch. Dat is het nadeel met werk waarvan het auteursrecht is verlopen. Je bent niet verzekerd van exclusiviteit.'


Aan de populariteit van Friedrichs schilderij onder boekontwerpers ligt vast ook iets praktisch ten grondslag: de titel en auteursnaam zijn makkelijk in de rots- en luchtpartij te verwerken. Korpershoek verlengde de donkere rots zelfs naar onderen, om ruimte te winnen voor de ondertitel. Dat mag, vindt hij. 'Het is geen kunstcatalogus waarin alles moet kloppen met het origineel. '


En hoe zit het met die kleurverschillen tussen de reproducties? Dat komt omdat ontwerpers het beeld niet altijd van (dure) fotobureaus betrekken, verklaart Gijs Dragt, de ontwerper van Henry II Fix.


Dragt vindt zijn omslag zelf 'bij nader inzien te groen. Dat van Ileen Montijn komt dichter in de buurt. Ik had geen referentie bij de hand en kende het schilderij destijds ook niet. Het was een idee van Atte Jongstra. Ik vind het nog steeds mooi passen, maar maar nu ik het vaker zie, denk ik: dat had origineler gekund.'


Tijd, kortom, om de eeuwige wederkeer van dit werk een halt toe te roepen? Dat het anders kan bewijst de recente cd Sehnsucht, met romantische aria's door Jonas Kaufmann. Op deze Decca-cd staat de Duitse tenor op Friedrichs omnevelde rots, maar dan omgekeerd: de Wanderer kijkt ons recht in de ogen.


Net zo klassiek, en toch helemaal nieuw.


De Arbeiderspers, 2007.


Uitgeverij IJzer, 2010.


Uitgeverij Contact, 1999.


Uitgeverij Bert Bakker, 2005.


Uitgeverij Aspekt, 2010.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden