De Eerste Kamer wankelt

De Eerste Kamer zit in een onmogelijke positie. Doen senatoren hun invloed gelden, dan is dat ondemocratisch machtsmisbruik. Houden ze zich rustig, dan bewijzen ze dat ze overbodig zijn.

Er heerst opwinding aan Binnenhof 22. Sinds begin 2011 hebben de kabinetten Rutte I en II geen meerderheid meer in de Eerste Kamer en mogen de senatoren zich verheugen in de warme belangstelling van Tweede Kamer, pers en publiek. Menig senator droomt van een nog gewichtiger rol in het komende politieke semester.

De coalitie van VVD en PvdA komt er nu acht zetels tekort. Met het Woonakkoord ging het al bijna mis. Eerst werkte het CDA niet mee, vervolgens zinspeelde de kersverse PvdA-senator Duivesteijn op dwarsliggen. Nu speelt de oppositie in de Tweede Kamer hard to get rond de uitvoering van het Sociaal Akkoord en andere hervormingen en bezuinigingen die op stapel staan. Wordt daar geen overeenstemming bereikt, dan loopt het kabinetsbeleid in de senaat alsnog vast.

Heeft Halbe Zijlstra gelijk met zijn opmerkingen over het politieke primaat van de direct en democratisch gekozen Tweede Kamer? Verschuift dat inderdaad naar die 75 indirect gekozen senatoren die niemand kent? Gaat dat in de kern ondemocratische instituut zich ontpoppen tot een hindermacht naar het voorbeeld van de Amerikaanse senaat?

Nee, nee en nee, zeggen deskundigen eensluidend. Het is de afgelopen maanden al vaker gememoreerd; de Nederlandse senaat is een politiek orgaan en stelt zich, zeker sinds begin jaren tachtig, ook op gezette tijden zo op. Maar er zitten duidelijke beperkingen aan dat politieke gedrag; als het erom spant, gaan senatoren vrijwel nooit echt in tegen beslissingen van de eigen partijtop in de Tweede Kamer.

'Het verschil is dat dat nu echt zichtbaar wordt', zegt hoogleraar parlementaire geschiedenis Carla van Baalen. 'Het kabinet probeert nu al in de Tweede Kamer een meerderheid te regelen met het oog op de Eerste Kamer. Dus moet er constant overlegd worden tussen beide zijden van het Binnenhof. Dáár zit iets vreemds in en iedereen is er getuige van. Die zichtbaarheid maakt kwetsbaar.'

Paradox

Vooraanstaand staatsrechtgeleerde en oud-senator Joop van den Berg onderschrijft die stelling: 'Al die aandacht is een zeer ongezonde zaak.' Allereerst vanwege het effect op de dames en heren zelf. 'Een camera op de Eerste Kamer is als een schijnwerper op een kippenhok: iedereen gaat zich meteen anders gedragen en zeker niet beter.'

Belangrijker is dat de senaat uit de aard van de zaak de luwte nodig heeft om zijn werk goed te kunnen doen. Van den Berg spreekt van een paradoxale situatie. 'Op het eerste gezicht heeft de senaat meer invloed dan ooit. Sommigen in de Eerste Kamer denken dat hun positie sterker is geworden. Per saldo zal blijken dat die juist is verzwakt.'

Het recente verleden biedt illustratie. Onder Paars, tóen had de Eerste Kamer het naar zijn zin. VVD, PvdA en D66 hadden een ruime meerderheid in de Tweede Kamer. Op gezette tijden spéélden VVD en PvdA dat ze heel erg rechts respectievelijk links waren. Dat deed het dan goed in de kranten en bij de achterban. Ondertussen stuurden ze eensgezind wetten naar de overkant van het Binnenhof.

Daar, in de Eerste Kamer, hadden de drie partijen ook een meerderheid. Maar dan krapper. Nét krap genoeg om af en toe het kabinet onder dreiging van muitende senatoren wat toezeggingen te ontfutselen. En af en toe ging de Eerste Kamer eens even heel principieel dwars liggen; over de privatisering van de ziektewet bijvoorbeeld, of hervorming van de nabestaandenwet.

Precies de omstandigheden waarin de senaat in relatieve rust maximaal effectief kon zijn, zegt Bert van den Braak, auteur van een standaardwerk over de Eerste Kamer: 'Een ideale situatie was dat. De senatoren opereerden in de luwte. Heel anders dan nu.'

Met de politisering is de aandacht gekomen en met die aandacht komt onvermijdelijk de kritiek, voorspelt Van den Berg. 'Dat zie je al aan de nevenfuncties van politici. Daar hoorde je nooit iemand over en dat is plotseling een kwestie.' Na de speculaties over een machtsgreep door de senaat ging er ook meteen meer aandacht naar de electorale basis van het instituut. Wat was die eigenlijk wankel, met dat getrapte verkiezingssysteem via de Provinciale Statenverkiezingen en een daarop volgende stemronde onder Statenleden. Rutte had het iets schimmige karakter niet beter kunnen benadrukken dan door de strapatsen met de Zeeuw Robesin. Opeens had iedereen er een mening over.

Twitterstorm

Een groot gevaar is dat oppositiepartijen in de Tweede Kamer een deal sluiten met het kabinet en dat die dan getorpedeerd wordt door een of meer senaatsfracties van deelnemende partijen - die lui dus waarvan mening kiezer zich inmiddels afvraagt of ze wel zo democratisch gekozen zijn. Krijgen die dan applaus voor hun onafhankelijke opstelling?

Geenszins, voorspelt Van den Berg. 'Als dat gebeurt zal er wrok ontstaan waarbij de opmerkingen van Zijlstra in het niet vallen. Dan zal de Eerste Kamer ervan staan te kijken hoe breed de kritiek wordt gedragen.'

'De Tweede Kamer zal héél weinig geduld hebben met een politieke senaat', zegt de oud-senator . 'En daar zitten wél de politieke leiders. Als iemand als CU-senator Roel Kuiper op een zwaarwegend punt afwijkend stemt, heeft hij een probleem met Arie Slob. Doet hij het twee keer, dan is het afgelopen met zijn politieke carrière. Dat weet hij.'

Van Baalen wijst op nog andere keerzijden van de publieke aandacht. 'De dynamiek in de media is tegenwoordig heftig en direct. Er zijn veel media, de aandacht is intens. Het valt te bezien of de Eerste Kamer wel zo goed zou kunnen omgaan met een plotseling opstekende storm op Twitter. '

Overleven

De kiezers kijken geïnteresseerd mee, dezer dagen. Dat is hoe dan ook link. Ontpoppen de senatoren zich als hindermacht, dan is het wachten op de roep om afschaffing. Van den Berg: 'Zo'n sentiment hebben we eerder gehad, aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. Er was toen in heel Europa irritatie over bemoeizucht van de oude elite. In 1911 bijvoorbeeld werd een einde gemaakt aan het vetorecht in The House of Lords. Toen was ook hier de trend heel sterk: we maken een einde aan die senaat.'

'In Nederland overleefde de senaat en stelde zich volgzamer op. Maar ook dat heeft zijn gevaren nu de stemmers zo geïnteresseerd meekijken. Menig PvdA'er hoopt dat de voorgenomen strafbaarstelling van illegaliteit in de senaat zal sneven. Hoe groot is de teleurstelling als dat niet gebeurt? Is dan applaus te verwachten, of eerder diepe teleurstelling? Van den Berg: 'Dan gaan kiezers zich hardop afvragen waar al die drukte eigenlijk voor nodig is. Wat je eigenlijk hebt aan zo'n senaat.'

Zijn ze in de Eerste kamer dezer dagen hun eigen graf aan het graven? Afschaffing zal er niet zo snel van komen, schat Van Baalen. 'Dat moeten de senatoren uiteindelijk altijd nog zelf doen, en wel met tweederde meerderheid. Er moet heel wat gebeuren voor het zover is. In Nederland hebben we de neiging pas echt grote veranderingen door te voeren als het water ons werkelijk tot de lippen staat.'

Maar het dilemma dat al zo oud is als de senaat zelf, is wel prangerder dan ooit tevoren. Het dilemma dat Van Baalen zo samenvat: 'Als de Eerste Kamer te lastig wordt, komt er een discussie over het primaat en dat leggen ze dan af. Zijn ze te braaf, dan krijgen ze het verwijt dat ze alleen maar dubbelen met de Tweede Kamer en lopen ze óók gevaar.'

Hoezo onafhankelijk en apolitiek?

In april 2012 nam Kees van der Staaij plaats op de achterbank van de dienst-BMW van VVD-premier Mark Rutte. Net voor de val van Rutte I zou de SGP-leider zich hebben laten verleiden tot toezeggingen over steun van zijn partij in de senaat voor de bezuinigingsplannen van het toenmalige kabinet. Staatsrechtelijk onzuiver, werd er gefoeterd.

Een jaar eerder nodigde Rutte het onafhankelijke Zeeuwse Statenlid Johan Robesin uit op het Torentje, na de verkiezingen voor Provinciale Staten in 2011. Robesin zei later dat in ruil voor zijn stem op de coalitie was beloofd dat de Hedwigepolder droog zou blijven. Politieke koehandel, luidde het algemene oordeel.

Alexander Pechtold van D66, Arie Slob van de ChristenUnie en Van der Staaij van de SGP gaven in maart 2013 in de Tweede Kamer hun ja-woord aan het Woonakkoord, zodat minister Blok het ongeschonden door de senaat kon loodsen. Er klonken verbaasde reacties. Kun je in de Tweede Kamer besluiten hoe de Eerste Kamer gaat stemmen? De senaat is toch onafhankelijk?

Elco Brinkman, leider van de CDA-senaatsfractie stemde tegen het Woonakkoord. Wie hem op de radio hoorde, wist: die Brinkman, toen nog voorman van Bouwend Nederland, is helemaal niet tegen. Hij móest gewoon tegenstemmen van Sybrand Buma. De leider van de CDA-fractie in de Tweede Kamer vond dat vanuit politiek-strategisch oogpunt meer opportuun. Dus alweer: hoezo senaat onafhankelijk en apolitiek?

En natuurlijk Halbe Zijlstra. Geïrriteerd over de bokkende houding van de oppositie verzuchtte de liberale fractieleider in de Tweede Kamer onlangs: 'Als de Eerste Kamer het politiek primaat van de Tweede Kamer continu gaat ondermijnen, krijg je een dubbeling van rollen. Dan heeft de Eerste Kamer geen toegevoegde waarde.' De VVD'er wil de senaat opheffen nu die hem niet uitkomt. 'Een verwend kind dat staat te pruilen nu het even niet naar zijn zin gaat', luidt bijvoorbeeld de analyse van oud-PvdA-senator Han Noten.

Wat aan bovenstaand rijtje zo frappant is, zegt hoogleraar parlementaire geschiedenis Carla van Baalen, wijzend op de rol van VVD, CDA, SGP en CU: 'Juist de conservatieve krachten die het systeem willen bewaren, de partijen die geregeld wijzen op het belang van de functie van 'chambre de réflexion', bedrijven er volop politiek mee.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden