De eerste haarscheurtjes in het beton van de PVV

De PVV heeft het moeilijk om al die nieuwe parlementariërs, raadsleden en senatoren in de hand te houden. Negen PVV'ers stapten al uit de partij. 'Het is roepen om het roepen. Uiteindelijk is me dat opgebroken.'

Wat er gebeurt als je besluit de politiek in te gaan als kandidaat voor een nieuwe grote volkspartij? 'Goede vrienden van me hebben een streep onder de vriendschap gezet', zegt Arnoud van Doorn, ex-PVV en nu van Onafhankelijk Den Haag. 'Ik haalde elke woensdag hun kinderen uit school, maar dat hoefde niet meer. Ze kregen klachten van ouders dat er een PVV'er op het schoolplein liep.'


'Mijn moeder was gechoqueerd toen ze hoorde dat ik op de kandidatenlijst stond', zegt Martijn Kap, ex-PVV en nu van de Onafhankelijke Statenfractie Noord-Brabant. 'Het heeft wat tijd gekost, maar we zijn sinds kort weer onspeaking terms.'


'Het is heel vervelend als er ineens demonstranten voor de school waar je werkt, staan', zegt Jelle Hiemstra, ex-PVV en nu van de eenmansfractie Friese Koers. 'En als je ineens beveiliging nodig hebt bij je huis.'


Nu ze uit de Partij voor de Vrijheid zijn gestapt overheerst de opluchting, vertellen ze: bij henzelf en bij hun vrienden, familie en collega's. Toch was dat niet de reden om weg te gaan. Ze vonden de omgangsvormen in de partij te hard, de politieke koers te schreeuwerig, en verbaasden zich vooral over het amateurisme en het gebrek aan regie. Het beeld dat Geert Wilders zijn partij tot in de haarvaten regeert, klopt niet, zeggen ze. Jelle Hiemstra: 'Het interesseert het hoofdkwartier in Den Haag geen bal wat er in de provincie gebeurt. Het enige wat ze wilden, was genoeg zetels krijgen om in de Eerste Kamer te kunnen komen.'


Negen PVV'ers stapten de afgelopen tijd uit hun partij, onder wie ook mensen die al jaren bij de club hoorden en er dubbelfuncties bekleedden. Een aantal vertelt nu hun verhaal. De gesprekken vinden plaats in cafés in Den Haag, in Den Bosch en in Sneek. De voormalige partijleden kiezen onwennig een tafeltje uit het zicht. Ook al zijn ze niet meer van de partij, publiciteit blijft lastig.


Partij zonder leden

Ze geven een beeld van een van de grootste en in elk geval meest gesloten politieke bewegingen van Nederland. Een partij zonder congres, zonder leden, zonder jaarverslag en met een restrictief mediabeleid. Het zijn verschillende verhalen maar één conclusie keert telkens terug: als Geert Wilders niet oppast, groeit de partij uit zijn handen.


'Het lijkt allemaal heel strak georganiseerd,' zegt Martijn Kap, 'maar in de praktijk werden we als statenfractie helemaal vrij gelaten. Ik zat in het klasje met kandidaten dat werd geleid door Richard de Mos. Hij zei: jullie staan nu op eigen benen. Maak er iets van. Er is geen enkele sprake van regie vanuit Den Haag. Daar hebben ze helemaal geen tijd voor. We hebben in al die tijd één gesprek met Geert gehad, een heel leuk, hartelijk gesprek. Maar als het over provinciale onderwerpen ging, zei hij: daar kun je zelf wel een mening over vormen.'


Olof Wullink (ex-Statenlid voor de PVV in Gelderland): 'Als het mis gaat, is er niemand die ingrijpt.'


Het begint de partij te raken. Voor het eerst zijn er haarscheuren zichtbaar in het betonblok PVV, de partij die alles zo goed op orde heeft. De groei eist zijn tol: de afgelopen jaren moest Geert Wilders samen met een handvol getrouwen een partij uit de grond stampen die tientallen verse volksvertegenwoordigers nodig had: Tweede Kamerleden, europarlementariërs, senatoren, gemeenteraadsleden, Statenleden, gedeputeerden, waaronder veel nieuwkomers in de politiek. Dat ging wonderwel goed in wat voor buitenstaanders een militaire operatie leek, maar in wezen een tour de force was voor de kleine kern waaruit de partij bestaat - het zijn, zeggen de vertrekkers, minder dan twintig mensen die er toe doen. Als je streng bent, zijn het er hooguit vier of vijf.


Nu, na een periode van relatieve rust, kampt de PVV met een serieuze serie opstappers en uittreders, die tot woede van de partijgetrouwen ook nog eens vasthouden aan hun zetels en voor zichzelf beginnen. Ze leggen intern gedoe bloot: affaires in Den Haag (twee raadsleden weg, e-mails op straat), Limburg (twee statenleden weg, e-mail over 'uitgekotst halalvlees' op straat), Brussel (europarlementariër weg, ruzie over dronkenschap en vreemdgaan openbaar) en Friesland (statenlid weg, ruzie over beveiligingskosten openbaar). Nog kan de partij het hebben, maar de haarscheuren moeten geen barsten worden. Daar zijn ook degenen die de partij verlieten het over eens.


'Mijn algemene beeld is dat Geert geweldige moeite heeft om goede mensen te vinden', zegt Olof Wullink, die in november vertrok uit de PVV en nu een eenmansfractie bestiert in de Staten van Gelderland. Eerder was hij vier jaar volksvertegenwoordiger voor de LPF. 'Ik sta best achter die wat strakkere partijdiscipline; de LPF ging kapot aan het geklungel. Maar ik kon het niet vinden met de fractievoorzitter, het vertrouwen ontbrak, er was geen appreciatie over en weer - dan kom je in een mallemolen terecht. En als er zo'n spanningsveld ontstaat, houdt iedereen zijn mond, vanwege de discipline. Ik heb sterk het gevoel: die hele partij moet zich nog settelen. Het is nog lang niet klaar. En soms maak ik me daar zorgen over. '


Harde toon in debat

Die zorgen betreffen ook de harde toon in het debat, die zijn ex-collega's zich aanmeten. 'Ik sta nog steeds achter Geerts immigratiepolitiek', zegt Wullink, maar de manier waarop sommige PVV-vertegenwoordigers diens politieke stijl interpreteren ('Hard roepen zonder kennis van zaken') stoort hem. Niet als enige ziet hij bovendien een waterscheiding ontstaan in de PVV, tussen rekkelijken en preciezen. 'Je hebt inmiddels een linker- en een rechtervleugel, net als in andere partijen. Dat wordt steeds beter zichtbaar.'


Zijn Limburgse ex-collega Harm Uringa onderscheidt zelfs 'duiven en haviken' in de partij, vertelde hij aan het dagblad Trouw. Fractievoorzitter Laurence Stassen rekent hij tot de haviken, met een 'zeer hoog PVV-profiel met een bijna religieuze dimensie, en directe lijnen naar Geert Wilders'. De duiven hebben een 'beschaafd PVV-profiel' - daaronder vallen ook de twee PVV-gedeputeerden die uitstekend kunnen samenwerken met hun collega's van de aartsvijanden CDA en PvdA.


'Er is een liberale vleugel ontstaan binnen de partij, en de top weet niet goed wat ze daarmee aanmoet', zegt Arnoud van Doorn. 'Ook in de Tweede Kamer heb je een gematigd kamp. Die twee kampen bij elkaar houden, wordt de grootste uitdaging voor de komende tijd.'


Van Doorn stapte op als gemeenteraadslid nadat bekend was geworden dat hij geld van de fractie had gebruikt voor privébetalingen. 'Dat was dom,' zegt hij, 'maar ik heb het allemaal meteen terugbetaald, er was niets aan de hand. Een stok om te slaan.' Het was, zegt hij, in elk geval niet de echte reden om weg te gaan. Van Doorn twijfelde al maanden over opstappen, zegt hij, vanwege de harde onderlinge 'afrekencultuur', en de toon die de fractie aansloeg in het debat. 'Ik mis er echt de menselijkheid.'


Zijn nieuwe partij Onafhankelijk Den Haag moet 'een PVV-light' worden, die de samenwerking zoekt met andere partijen. Daar is bij de PVV geen sprake van. 'Het is heel goed om jezelf te profileren, om anderen te bashen, maar na een jaar moet je ook je kiezers recht doen. Die hebben niks aan alleen maar keiharde, loze woorden. Om iets te bereiken in de politiek moet je samenwerken. Anders gebeurt er niks. Dat gaat de PVV nog in de weg zitten.'


Van Doorn gold opmerkelijk genoeg als een van de pitbulls in de Haagse fractie; met graagte gebruikte hij harde woorden, en liever nog hardere. 'Je speelt een rol, je staat op het toneel,' zegt hij nu, 'zo wordt dat ook verteld in de klasjes. Dat is goed voor de partij, daar ga je in mee. Het is roepen om het roepen, zorgen dat je de krant haalt. Uiteindelijk is me dat opgebroken. Zolang er goede, stevige mensen in de fractie zaten, zoals Geert zelf, Sietse Fritsma, Willie Dille, mensen met levenservaring, ging het goed. Maar sinds zij weg zijn (naar de Tweede Kamer, red.) lijkt het wel een kleuterklas, met allemaal jonge types die niets anders doen dan schreeuwen en roepen, omdat ze denken dat het zo hoort in de politiek. Dat is echt zorgelijk en het gebeurt niet in de Haagse fractie alleen.'


Het gebeurt ook in de fractie van de Provinciale Staten in Brabant, vertelt Martijn Kap, die de PVV in oktober verliet. Hij zit in een café in Den Bosch, vlak bij het provinciehuis. 'Ik ben voor de inhoud in de politiek gegaan. Maar de PVV richt zich vooral op publiciteit. De druk om in de krant te komen is leidend. We bedienden ons van retoriek, en lieten de inhoud ondersneeuwen. Politiek gaat om samenwerken. Je kunt jezelf wel heel erg profileren, maar dan drijf je de andere partijen van je af.'


Het boterde niet tussen Kap (die zichzelf als een 'groen-rechts' politicus ziet) en het fractiebestuur, er ontstond een scheiding in de fractie die al snel een kloof werd. 'Ze denken er vrij hiërarchisch, dat was wel spijtig. Want volgens mij is dat helemaal niet des Geerts; dat is juist een heel vriendelijke man die open staat voor ideeën.'


Ook in Friesland gaat het van begin af aan mis. Al voor de verkiezingen is er onmin en onvrede, niet in de laatste plaats bij Jelle Hiemstra, die erover vertelt in het Van der Valk-hotel langs de snelweg bij Sneek. De nummer één op de lijst, Max Aardema, is een politieman maar raakt alle autoriteit kwijt als blijkt dat hij een strafblad heeft. Hiemstra wordt bedreigd en overvallen en moet beveiligd worden - volgens hem waren de overvallers 'professionele types' die het op hem als PVV'er hadden gemunt, en op Geert Wilders die de dag erop jarig was.


Gematigde toon

Maar de echte problemen beginnen pas als Hiemstra een gematigde toon aanslaat. Hij komt van de VVD, is getrouwd met een Libanese, en geeft naar eigen zeggen in het eerste sollicitatiegesprek al aan weinig op te hebben met de strenge islamleer van Wilders. 'Ik ga het niet over halalkroketten hebben, heb ik toen gezegd, en dat werd geaccepteerd.'


Nog geen jaar later zegt hij dat openlijk in de krant NRC Handelsblad, en zijn de rapen gaar. 'Op dat moment pas werden ze wakker in Den Haag. Terwijl er al zoveel was gebeurd. Fleur Agema stond wel twintig keer op mijn voicemail. Machiel de Graaf belde: trek je woorden in! Het was bikkelhard: ik moest voortaan alles onderschrijven wat Geert vond. Fleur zei: Jij gaat nú iets zeggen over een halalkroket. Ik zei: ik ga mijn positie heroverwegen. Pas als het bedreigend wordt voor de partij op landelijk niveau, grijpen ze in.'


Sinds zijn vertrek is Hiemstra lucht voor zijn voormalige partijgenoten. Geen telefoon, geen sms, geen e-mails. Ook dat hoort bij de partij, zeggen degenen die eruit zijn gestapt. Je hoort er helemaal bij, of helemaal niet. Van Doorn: 'Van het ene op het andere moment was ik persona non grata. Niemand liet wat van zich horen, op een sms'je van Richard de Mos na. Het lijken de Jehova's getuigen wel. De PVV is echt een sekte; het is moeilijk om eruit te breken. Je zit in een gouden kooi. Je verdient goed, dus hou je de kritiek wel voor je.'


En nu?


Hiemstra hoopt zijn eigen partij uit te bouwen, Friese Koers, en is blij dat zijn collega's van het Marne College in Bolsward weer wat aardiger tegen hem doen. Kap doet zijn best als eenmansfractie, maar beseft dat de kans klein is herkozen te worden. Wullink idem. Van Doorn is voor zichzelf begonnen, 'een zzp'er'. Hij werkte in de jeugdzorg, maar daar willen ze hem niet terug.


'Ik solliciteerde op een baan die me op het lijf was geschreven, maar werd meteen afgewezen. Voor de gein heb ik opnieuw gesolliciteerd onder een valse naam, en werd meteen uitgenodigd voor een gesprek. Ik heb kennelijk nog steeds het stempel PVV op mijn hoofd. Maar dat is nu afgesloten, ik wil niet wrokkig achterom kijken. Een streep eronder.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden