analysecoronaboetes

De eerste coronazaken voor de rechter: boetes kunnen lager en een beetje chillen is geen samenkomst

Tegen opgelegde coronaboetes zijn voor de rechter verschillende argumenten aangevoerd. Nu de eerste vonnissen zijn gewezen, is de vraag: welk verweer houdt stand? En wanneer kom je niet onder die boete uit?

Beeld Marcel van den Bergh

In april van dit jaar zijn drie Nijmeegse studenten in een parkje aan het basketballen. Een agent ziet het en slingert ze alle drie op de bon wegens overtreding van het verbod op samenkomst in de coronanoodverordening. De kantonrechter in Arnhem geeft de studenten in hun verweer gelijk. Volgens haar zijn drie basketballende studenten geen verboden samenkomst.

Het was een van de 21 coronaboetes die deze week door het kantongerecht in Arnhem werden behandeld. De rechter deed woensdag uitspraak. Vorige week had de kantonrechter in Utrecht al vonnis gewezen in vier coronazaken.

Daarbij was de vraag: houden coronaboetes stand voor de rechter? Onder rechtsgeleerden waren daar twijfels over. Zij waarschuwden dat veel boetes zouden sneuvelen, omdat de noodverordening warrig, innerlijk tegenstrijdig en soms zelfs in strijd met grondrechten was.

In de eerste zes maanden van de coronacrisis zijn 17.200 strafbeschikkingen opgelegd, vooral voor overtredingen van de afstandsregels en het verbod op groepsvorming. In 6.872 gevallen werd daartegen verzet aangetekend. De kantonrechters in Utrecht en Arnhem zijn de eersten die zich daarover hebben gebogen.

Uit hun vonnissen vallen een paar – voorlopige – conclusies te trekken: de hoogte van de boetes staat ter discussie. Boetes die zijn uitgedeeld voor verboden samenkomsten halen het niet. En de redenering dat de noodverordening in strijd is met grondrechten, vindt bij de rechter geen gehoor.

Op overtreding van de noodverordening staat nu een boete van 390 euro. In de Tweede Kamer is een grote meerderheid ervoor om de boetes voor het overtreden van de afstandsregels te verlagen naar 95 euro. Er ligt al een voorstel voor een wetswijziging klaar; dat moet alleen nog worden aangenomen. In principe geldt die alleen voor nieuwe gevallen, het Openbaar Ministerie vindt daarom dat daar in lopende zaken geen rekening mee  gehouden hoeft te worden en eiste gewoon 390 euro boete.

De kantonrechter in Utrecht ging daarin mee. Zijn collega in Arnhem niet. Zij oordeelde dat in de politiek sprake is van ‘voortschrijdend inzicht’ over de hoogte van de boetes en vond dat ze daarmee rekening moet houden. Zij verlaagde alle afstandsboetes naar 95 euro.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Wel of geen waarschuwing?

Het was een verweer dat in bijna alle zaken terugkwam: had minister van Justitie Grapperhaus niet zelf in het parlement gezegd dat bij de handhaving sprake was van een ‘drieslag’: aanspreken, waarschuwen en dan pas beboeten? In de zaken die voor de rechter kwamen, had niemand een waarschuwing gehad.

Volgens het OM komen de uitspraken van Grapperhaus voor zijn rekening; in het beleid van het OM is geen waarschuwingsplicht opgenomen. De rechters in Utrecht en Arnhem konden dat alleen maar beamen. Dus aan de uitspraken van de minister kunnen geen rechten worden ontleend.

Willekeur

Ook een veelgehoorde klacht: in het boetebeleid was sprake van willekeur. In de ene stad werden veel meer boetes uitgedeeld dan in de andere. De demonstranten op de Dam kregen geen boete, waarom zij dan wel? Dat is oneerlijk.

De rechters honoreerden dat verweer niet. Volgens hen is het aan de opsporingsambtenaar overgelaten om in elke situatie af te wegen welk optreden passend is: waarschuwen of beboeten. Daardoor kan het gebeuren dat voor een vergelijkbare overtreding de een wel een boete krijgt en de ander niet. Al is dat natuurlijk wel ‘wrang’ voor degene die een boete krijgt, gaf de rechter in Arnhem toe.

Wat is een samenkomst?

Dit was het onderwerp dat vanaf het begin tot de meeste discussie leidde: wat is een verboden samenkomst? De noodverordening gaf daar geen uitsluitsel over. Volgens het Veiligheidsberaad is een samenkomst een ‘afgesproken bijeenkomst’ van drie personen of meer. Het OM gaf als stelregel dat het gaat om een bijeenkomst van meerdere personen ‘waarbij sprake is van een zekere verbondenheid’. Tegen een groepje ‘chillers’ op de Nijmeegse Waalkade werd daarom een boete geëist.

De kantonrechter in Arnhem hanteerde een veel striktere definitie. Volgens haar is pas sprake van een samenkomst als het gaat om een ‘bijeenkomst in min of meer georganiseerd verband met een groep van enige omvang’. Als voorbeeld noemde zij coronafeestjes. Een ontmoeting van een groepje vrienden, afgesproken of niet, valt daar ‘uitdrukkelijk’ niet onder. Zij sprak de ‘chillers’ op de Waalkade daarom vrij. Net als vier jonge vrouwen die aan capoeira deden.

Strijd met de Grondwet

Advocaten voerden aan dat de afstandsregels strijdig zijn met het grondwettelijke recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Maar volgens de Arnhemse rechter zijn ook veiligheid en gezondheid fundamentele rechten. In een crisissituatie moet de overheid kunnen ingrijpen om die te beschermen. Dat kan botsen met andere grondrechten. In dat geval moet een evenwicht worden gevonden tussen de belangen van het individu en die van de samenleving als geheel. Volgens de rechter wordt dat evenwicht met de anderhalvemetermaatregel niet verstoord. Mensen kunnen elkaar nog steeds ontmoeten, ze moeten alleen afstand houden.

Of de vonnissen van de Arnhemse kantonrechter de lijn uitzetten voor de duizenden zaken die nog komen, moet worden afgewacht. Het OM kan in hoger beroep gaan. ‘Daar denken we nog over’, zegt persofficier Liesbeth Schuijer. Om helderheid te krijgen over de hoogte van de boetes en de definitie van het begrip samenkomst is een uitspraak van een hogere rechter nodig. Op enig moment zal dat wel gebeuren, aldus Schuijer. ‘Maar we willen deze uitspraken eerst goed bestuderen.’

Meer over coronaboetes

De kantonrechter in Utrecht behandelde maandag de eerste beroepszaken tegen de massaal uitgedeelde coronaboetes. Daar hield de rechter wel vast aan 390 euro boete.

Sinds het begin van de coronacrisis zijn duizenden mensen op de bon geslingerd wegens overtreding van de noodverordening. Het is vraag of die boetes standhouden voor de rechter. Juristen denken van niet: de regels zijn onduidelijk of in strijd met grondwettelijke rechten.

Al vanaf het begin waarschuwden experts dat onduidelijke coronaregels tot willekeur konden leiden. En inderdaad: er zijn grote verschillen tussen gemeenten in de aantallen uitgedeelde coronabekeuringen, blijkt uit cijfers die de Volkskrant heeft opgevraagd. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden