De Edison is de Edison niet meer

Gekrakeel rond de Edisons is er al sinds 1960, toen de eerste beeldjes tijdens het Grand Gala du Disque werden uitgereikt....

Ooit was het een gebeurtenis die een gat in de kalender brandde. Het wekelijkse kaartavondje werd overgeslagen, verjaardagsfeestjes werden verzet en wie nog niet in het bezit was van een televisietoestel, trok de loden mantel aan en ging de deur uit, op visite. De uitzending van het Grand Gala du Disque was een evenement van jewelste (zonder weerga, met allure) dat al het andere voor de duur van een avond die pas na middernacht ophield, en dat alleen al was me wat, naar de achtergrond verdrong.

Maar zoals de eerste keer, in 1960, zou het nooit meer worden.

Een hele zit moet dat zijn geweest, die lange bonte avond in het Concertgebouw met gerenommeerde namen als Rosa Spier, draaiorgel 'De Turk', Herman Krebbers, De Hotcha's, Willem van Otterloo, Heinz Heindl, de Marinierskapel, Gitte en Los Paraguayos.

Op een en hetzelfde podium passeerden ze de revue. Zowel Willy Alberti als Dietrich Fischer-Diskau, Frank Sinatra als (postuum) Eduard van Beinum behoorde tot de allereerste lichting die een Edison kreeg - een ferme slag groter en zwaarder dan het beeldje van nu.

Die formule van hand-in-hand-kameraden plompverloren naast het wat subtielere werk bleek wel vatbaar voor bijstelling en sindsdien leiden 'populair' en 'klassiek' een eigen leven.

Waar de 'klassieke' Edison-uitreiking tegenwoordig wordt aangekleed met een toepasselijke lezing in beperkte kring, is de tv-studio de aangewezen entourage voor het uitdelen van de 'populaire' Edisons - met een blinkende Lee Towers en een puffende Gerrit den Braber op de eerste rij, een trosje frisse soapsterren daarachter, stemmige lila strikjes op de tribune, Bart Peeters als kekke presentator voor de camera en vooral optredens van niet genomineerde of gelauwerde artiesten (Lenny Kravitz, Clouseau, Paul Weller, Ruth Jacott, Vaya con Dios).

In Central Studios in Utrecht werd afgelopen dinsdag het Grand Gala du Disc 1995 opgenomen (de uitzending is vanavond op Nederland 1) - black tie verplicht, en het was bijna weer zoals vroeger.

Liesbeth List, goed voor een Edison in de categorie luisterlied, was er niet. De cast van You're the top, gelauwerd in de categorie musical, was er niet. Ook Youp van 't Hek, prijsdier in de categorie cabaret, was er niet - zij het wel op een filmpje: 'Die Edisonjury is een heel goeie jury, die heb ik heel hoog zitten, dat zijn niet van die bij elkaar geschnabbelde types.'

Willem Duys was er wel. Het 'hoofd monumentenzorg van de AVRO' (citaat Peeters) was speciaal uit Frankrijk overgevlogen om dat andere 'monument' Corry Brokken een beeldje te geven in het segment extra, 'documentaire en historische waarde', voor haar vorig jaar verschenen dubbel-cd. Ook Lisa Boray, Marco Borsato, Armando en De Dijk vielen in de prijzen.

De Edison, in het leven geroepen door Willem O' Duys en Dimitri Frenkel Frank, is de enige Nederlandse onderscheiding voor 'geluidsdragers van bijzondere kwaliteit'. Althans zo wil het reglement.

Platenmaatschappijen bepalen zelf welke van hun 'bijzondere' produkten zij willen laten beoordelen door de Edisonjury. De cd's moeten in een bepaalde periode zijn uitgekomen (nu: tussen juni 1994 en mei 1995), de voordracht moet voor een bepaalde datum binnen zijn bij de Edison Stichting en de deelnemende platenmaatschappijen moeten lid zijn van de Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers (NVPI), de organisatie die de Edison Stichting beheert. Een maatschappij maakt zelf uit in welke categorie haar inzendingen meedoen; vijf is het maximum aantal per categorie.

Dat zijn de simpele regels van het spel. Zo gauw de termijn is verstreken werken de twee jury's, één voor de lichte muziek en één voor pop/rock, de stapels cd's door. Beide jury's geven op persoonlijke titel twee cijfers, van één tot tien, voor 'artistieke prestatie' en 'presentatie en produktie'. Op basis van die puntenaantallen slaat men vervolgens collectief aan het vergaderen, onder niet- meestemmend voorzitterschap van een afgevaardigde van de NVPI (Paul Solleveld).

Verkoopcijfers tellen dus niet mee, het zijn de stemmen van de vakbekwame, onafhankelijke, niet aan de 'industrie' gelieerde juryleden die de doorslag geven.

En zo kan het gebeuren dat in 1995 de jazz-Edison nìet naar de opmerkelijke en door de betrokken firma's ingezonden opnamen van John Zorn's Masada, Misha Mengelberg, Nueva Manteca of The Houdini's gaat, en ook niet naar de genomineerden Pat Metheny (We Live Here) en J. van Rooyen (Dutch Jazz Orchestra), maar naar niemand minder dan Tony Bennett voor MTV Unplugged.

Tony Bennett, zelfs niet genòemd op het gala, beschikt over een 'hoog camp-gehalte' lezen we in het juryrapport. En: 'Het is de zorgvuldige wijze waarop hij omgaat met zijn materiaal die Bennett ook anno 1995 doet overtuigen in zijn misschien wel tienduizendste vertolking van een song als I Left My Heart in San Francisco.' Het lijkt wel een grapje, maar het staat er echt.

'Geen verkeerde keuze', zegt Imme Schade van Westrum, programmamaker bij de AVRO-radio en met zijn acht dienstjaren een van de trouwste leden van de 'lichte' jury, ook voor jazz. Imme Schade van Westrum is blij met Bennett. De jury kan nou eenmaal niet beoordelen wat niet wordt ingezonden. En het zijn juist de kleine labels in de jazz die het laten afweten. Helaas. 'Dat vinden wij als jury ook.' Maar daarom hoeft nog niet aan het belang van de Edison worden getwijfeld.

'De Edison is héél erg belangrijk. Het is een instituut en voor de artiesten een kroon op hun werk. Als je ziet hoe blij Marco Borsato is met zijn Edison, dat zegt genoeg. En dat iemand die zó goed verkoopt ook nog een Edison krijgt, bewijst wel dat de jury geen elitair clubje is.'

'Elke prijs is er één', meent Laurens Meijer van Increase/EMI, die Porgy & Bess van Nueva Manteca instuurde, 'maar de impact van de Edison is nihil.' Toen hij nog voor Boudisque werkte, kreeg hij eens drie Edisons tegelijk: voor Zap Mama, Les Negresses Vertes en King Bee.

'Alles viel uit het plafond. Je kreeg als winnaar toen nog van die gouden stickertjes van de NVPI die je op een cd kon plakken. Ik heb in mijn euforie de hele nacht zitten plakken, maar ik had het net zo goed kunnen laten. Voor de verkoop betekende die Edison niks.'

'Tja, Tony Bennett', reageert Huub van Riel van de Stichting Jazz en Geïmproviseerde Muziek in Nederland. 'Dat klinkt een beetje naar de dood in de pot, maar misschien is hij wel schitterend. Ik ken die plaat niet.'

Probleempjes zijn er altijd geweest in de geschiedenis van de Edison-uitreiking en het Gand Gala du Disque (du disc heet het sinds 1993, nadat het een aantal jaren van de baan was geweest). In 1963 gaf Peter Schilperoort van de Dutch Swing College Band ostentatief zijn prijs terug aan ceremoniemeester Godfried Bomans, en dat moest ook, de organisatie had eigenlijk niet eens meer op hem gerekend. Schilperoort vond dat hij als jazz-winnaar in de annalen hoorde, terwijl hij was gelauwerd in de categorie instrumentaal. Marlene Dietrich was erbij en, tot ieders verrassing, ook Sarah Vaughan, die La Dietrich onbedoeld in de wielen reed door hetzelfde liedje te zingen (I Can't Give You Anything But Love).

In 1966 was het weer raak. Met Tony Bennett. 'Uitsmijter Grand Gala bleek zacht ei te zijn', schreef de Volkskrant en dat sloeg op niemand anders dan op hem. Niet één Edison werd uitgereikt. Terwijl het gala nog maanden in het verschiet lag, had De Telegraaf de lijst met winnaars van een onbekende kunnen kopen en die gepubliceerd. Martine Bijl stond erop, The Golden Earrings (Nederland tienermuziek), The Beach Boys, Annie M. G. Schmidt en Miles Davis ('Het is opmerkelijk dat dit jaar geen Edison wordt verleend aan een Nederlandse Jazzmusicus').

Maar dat was nog niet eens het allerergste. Een jurylid had tegenover het Algemeen Dagblad zijn mond voorbij gepraat. Het gekonkelefoes zou niet van de lucht zijn. Ene Willem Duys bijvoorbeeld, directeur van de platenmaatschappij van Martine Bijl, had hem en de andere juryleden persoonlijk vereerd met een bezoekje aan huis om de grammofoonplaat van Martine Bijl, die pas na de inzendtermijn was verschenen, aan te prijzen. In die sfeer was het lastig Edisons uitreiken.

Gilbert Bécaud zegde in 1968 op het laatste moment af, Roy Black brak tijdens de wintersport in Kitzbühel een been en ook Donovan kwam niet opdagen, hij gaf liever gehoor aan de transcendente lokroep van de Maharishi Mahesh Yogi in India. Frank Zappa weigerde de Edison voor We're Only In It For The Money. En op het platenbal na afloop moet vooral de rode heupbroek van Ramses Shaffy veel waardering hebben geoogst.

Die histoire des sentiments heeft de Edison een naam gegeven. 'Ik hou wel van folklore', zegt Huub van der Lubbe van De Dijk in Utrecht, dit jaar goed voor een Edison in de categorie Nederlandse pop/rock voor De blauwe schuit; Moondogs en Ellen ten Damme waren de andere genomineerden. 'Toen Cuby er een kreeg, dat was niet zomaar wat, dat was een overwinning voor de blues! Maar voor de rest zal het me worst wezen. Het is zo obvious als wat en het wordt steeds erger: een spelletje dat hooguit leuk is voor iedereen die rondhangt, het bedrijfsleven dus.'

In 1995 is géén Edison uitgereikt in de categorie Nederlandse dance. 'Genoeg goeie platen', zegt pop-jurylid Johan Vosmeijer (hoofdredacteur WATT). 'Maar de meeste daarvan komen op kleine underground-labels uit en die zijn meestal geen lid van de NVPI. Dat is het probleem.'

Hij is zo tevreden over de Edison-toekenningen als een individueel jurylid maar zijn kan. Niet helemaal dus. Elke uitslag is per definitie het resultaat van consensus. Helemaal niet blij is Vosmeijer daarentegen met de gehanteerde categorieën. 'Daar klopt weinig van. Dat systeem moet volgens mij op de helling. Ik vind de Edison voor Faith No More meer dan verdiend. Maar om die band nou als hardrock aan te moeten merken, dat is knullig en lullig. Dat Portishead onder dance valt, is ook raar. Ik zou liever een lijst zonder categorie-aanduidingen zien. Ik heb het onder de aandacht van de NVPI gebracht. En er moeten ook meer jongere mensen in de jury, vind ik.'

Alweer De Dijk, zegt Corné Bos van Play It Again Sam (PIAS). 'Wat? Is Van Dik Hout niet eens genomineerd? Als dat zo is, moeten we maar ophouden met deze grappenmakerij.' Bij PIAS - de maatschappij die in 1991 nog een klein schandaaltje teweeg bracht door, net echt, alternatieve Edisons uit te reiken aan Sequencial, The Serenes en Pixies - verscheen vorig jaar onder meer G Spot van Speedy J. Goed voor een echte Edison in de categorie Nederlandse dance, zou je denken. Maar PIAS heeft niks ingestuurd, PIAS is nog maar net lid van de NVPI.

Bos: 'Maar als ik zie wie er in de prijzen vallen, vraag ik me af of we dat volgend jaar ook wel moeten doen. Ik geloof niet dat ik onze artiesten wil blootstellen aan de beoordeling van zo'n jury. Ik vraag mijn buurvrouw toch ook niet wat ze van Offspring vindt, daar ben ik niet in geïnteresseerd. Nee, durf is ver te zoeken, het is tuttigheid troef. Die hele Edisons helpen de Nederlandse muziek geen moer verder.'

In de categorie MOR (Middle of The Road) ging Lisa Boray (The Need To Be) met de eer strijken en niet Alexandra van Marken (Under The moon) of Astrid Seriese (Secret World), uitgaves van Brigadoon. Brigadoon wordt sinds kort gedistribueerd door BMG en BMG stelde als voorwaarde voor de distributie-deal dat Brigadoon lid werd van de NVPI. Vandaar dat Brigadoon dit jaar voor het eerst kon meedoen, zegt Hubert Poell.

'Ik heb Paul Solleveld gebeld en gezegd dat ik niet wist voor welke categorie ik moest inzenden. Want het is geen pop, geen MOR en geen luisterlied. Toen zei hij: stuur maar op, dan brengt de jury ze wel onder. Toen werd het dus MOR, ellendig hè? Maar dat ze genomineerd zijn, is op zich fantastisch.'

Als Van Marken en Seriese het nou hadden afgelegd tegen iemand van het kaliber van Mathilde Santing, dan had hij er vrede mee kunnen hebben. Maar Lisa Boray. 'Dat is een heel erge niksplaat. Hyperglad en van elke persoonlijkheid gespeend. Ik vind dat niet goed, maar ik wist al lang hoe laat het was toen de organisatie me belde met de vraag of ik tien seconden beeldmateriaal kon leveren. Wat is dat nou, zei ik, ze kunnen toch optreden?

'Een Edison is alleen van belang als middel om publiciteit te genereren. Als ik een van mijn artiesten op televisie wil laten optreden, is zo'n Edison handig. Alleen een mooie cd is niet genoeg. Ik heb geen budgetten voor uitgebreide reclame-campagnes, ik ben afhankelijk van free publicity. En dus maak ik me er druk om. Ze hadden Astrid of Alexandra toch kunnen laten optreden op het gala? Maar nee, ze kiezen voor een onbekende Spanjaard.'

Grand gala du disc, vanavond 20.30 uur, AVRO Nederland 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden