De dwepende natuur

Wat zegt de wetenschap over de oorsprong van dweepgedrag? Hoogleraar biologie Liesbeth Sterck over populaire poetsvisjes en de mens in een oranje juichpak.

Liesbeth Sterck is hoogleraar biologie aan de Universiteit Utrecht en doet onderzoek naar gedrag bij primaten, vooral langoeren en makaken, Java-apen. Dwepen, zegt ze, komt voort uit de biologische noodzaak om te leren.

undefined

Er zit een aap in ons allemaal.

'Nou, dat gaat wel erg snel. Wij zijn primaten, net als apen. Het aardige van kijken naar de aap in ons is dat we bij mensen zo snel verblind raken door intenties en taal. Als bioloog heb je geleerd te denken in termen van kosten en baten van gedrag. Zo kijken we ook naar mensen.'

undefined

Mensen zijn dol op Wesley Sneijder of Stephen Hawking. We kijken ernaar, hebben het erover, hangen foto's aan de muur. Dwepen apen eigenlijk ook?

'Dwepen heeft een zekere distantie in zich, een afstand die zich in de apenwereld niet echt voordoet, of waar je als bioloog moeilijk een vinger achter krijgt. We bewonderen sporters als Lance Armstrong, ook al hebben we hem nooit ontmoet en hij ons niet. Maar hoe moet je weten dat aap A aap B geweldig vindt? In familieverband bestaat er wel zoiets als kin-selectie, een voorkeur voor verwanten. Dat zie je aan veelvuldig vlooien, bij elkaar blijven, steun bij conflicten. Als je dat gedrag bij niet-verwanten ziet, noem je dat vriendschap.'

undefined

Maar aanbidden op afstand kun je bij apen niet zien?

'In elk geval niet zo goed als bij mensen. Voor ons zijn media daarbij natuurlijk cruciaal, dat is een extra, echt menselijke laag. Onze cultuur. We krijgen de hele dag gevraagd en ongevraagd informatie over mensen die we niet kennen, en daar krijgen we automatisch meningen over en gevoelens bij.'

undefined

Automatisch, dat suggereert dat er wel degelijk diepere biologie in het spel is?

'Ik denk dat ons dwepen voortkomt uit de biologische noodzaak van leren. Dwepen is een uit de hand gelopen vorm van sociaal leren.'

undefined

Sociaal leren?

'Als organisme moet je dingen leren om te overleven. Je kunt leren door in je eentje dingen uit te vogelen. Dat heet individual learning. Maar je kunt ook leren van andere individuen. Social learning. Beide komen bij heel veel diersoorten voor. De belangrijke vraag is: wanneer loont wat? En wanneer wordt het genetisch vastgelegd.'

undefined

Nou, wanneer doe je wat?

'Er is meer theorie dan observatie in het veld. Maar het idee is dat dat samenhangt met hoe snel informatie verandert. Als de buitenwereld heel snel verandert, kun je het beter zelf leren. Trial and error. Als de wereld heel lang gelijk blijft, zorgt selectie ervoor dat het genetisch wordt vastlegd. Het interessante gebied is het tussengebied. Daar heeft social learning zin. Dan laat je het anderen uitvinden en jij doet het alleen maar na. Ratten leren op die manier wat ze kunnen eten: je eet wat een ander eet. Chimps leren elkaar gereedschap gebruiken.'

undefined

We dwalen af, wat heeft dit nog met dwepen te maken?

'De vraag is: van wie neem je iets over en van wie niet? Sommige individuen zijn betere voorbeelden dan andere. Die wil je nadoen. In het geval van voedsel is dat helder. Sommige dieren zijn beter in voedsel zoeken, dan andere. Die moet je volgen. En eten wat zij eten. Dat zit ook diep in ons. Mijn stelling is, dwepen is een soort ongerichte vorm van het overnemen van gedrag. Daarbij neemt de fan niet een deel, maar het hele repertoire aan gedrag over. Er is een behoefte te leren van de leermeester, ook al doet het er niet zoveel toe wat precies.'

undefined

Maar voetbal of wetenschap is toch echt iets anders dan voedsel zoeken, lijkt me?

'Je zou kunnen denken: fans willen net zo goed kunnen voetballen als Sneijder of redeneren als Hawking. Door allerlei eigenschappen van hen na te doen, wordt het beoogde doel misschien ook wel bereikt. Maar het is ingewikkelder. Waarschijnlijk komt het er meer op neer dat je niet zozeer zelf zo goed wilt voetballen of denken, maar dat je hoopt dat hun bewonderenswaardige vaardigheden toch op de een of andere manier ook op jou afstralen.'

undefined

Een beetje delen in de glans?

'In de hoop misschien om wat van zijn kwaliteiten mee te krijgen.'

undefined

Een imago-dingetje?

'Dat is wel een belangrijk woord in dit verband. Je ziet het zelfs bij poetsvisjes, die met gevaar voor eigen leven de bek van murenen schoonhouden. Populaire poetsvisjes, laat onderzoek zien, permitteren zich nu en dan een smakelijk maar voor het slachtoffer pijnlijk hapje uit de murene te nemen. Maar nooit als er publiek is.'

undefined

Waarom bewonderen we sommige mensen wel en andere niet?

'Uit onderzoek aan chimps in gevangenschap blijkt duidelijk dat een groep wel snel leert van een dier dat hoog in de hiërarchie staat, en niet van een lager geplaatste. Als je een groep apen wilt leren hoe ze een doos vruchten moeten openmaken, moet je het de baas voordoen.'

undefined

Dat lijkt me een beetje een cirkelredenering. We leren het liefst van de beste aap, en de beste aap wordt de baas.

'Maar je ziet dat het daar al is losgezongen van elkaar. Bij apen zijn fysieke kracht en de capaciteit om coalities te sluiten, doorslaggevend. Of ze goed zijn in het openmaken van een doos met vruchten doet er helemaal niet toe. En toch wil de groep dat wel van hem aannemen, en niet van een ander.'

undefined

Dus daar zitten we dan in ons oranje juichpak op de bank.

'Hemel, ja, dat doen we echt geloof ik. Bij apen bestaat de sterke neiging om met de groep mee te doen. Bewondering heeft ook bij ons een duidelijk collectieve component. Daarbij speelt overigens de primaat in ons op een andere manier een rol: de definitie van de eigen groep. Met ons pak laten we zien: dit zijn wij. Bij apen uit zich dat bijvoorbeeld in vocalisaties. Ga op Java in het bos staan en je hoort troepen apen tegen elkaar roepen. Waarbij het overigens zelden echt tot confrontaties komt. Elkaar ontwijken en de ruimte bieden is onder apen een goed gebruik. Vermijden is goedkoper dan vechten. En als dat toch gebeurt, is het vaak met de relatieve randfiguren, jonge mannetjes die zich langs de randen van de groep bewegen.'

undefined

Zelf eigenlijk nog helden?

'Mijn promotor Jan van Hooff, voor de ogenschijnlijk simpele manier waarop hij de dingen kan uitleggen. Heerlijk. Dat wil ik steevast ook.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden