DE DUBIEUZE DARLINGS VAN HERFKENS

Minister Eveline Herfkens voor Ontwikkelingssamenwerking heeft een rotsvast vertrouwen in zichzelf. De Tweede Kamer moet niet zeuren. Niettemin dient ze volgende week uit te leggen wat ze zoal doet voor Afrikaanse landen - niet allemaal modelstaten....

tekst theo koelé

Ze is minister zonder portefeuille, maar Eveline Herkfkens (49) bulkt van het geld. Zo veel dat ambtenaren handen tekortkomen bij de besteding. Zo'n achthonderd mannen en vrouwen zien erop toe dat dit jaar een recordbedrag van ruim 8 miljard gulden terecht komt bij de armsten in de wereld. En dat moet ook verantwoord worden tegenover de belastingbetaler. 'Met de huidige bezetting is het haast ondoenlijk', verzucht de minister voor Ontwikkelingssamenwerking.

Maar ze laat zich niet uit het veld slaan. Toen ze als minister aantrad in het tweede paarse kabinet, ging een meisjesdroom in vervulling. Tegen wie het maar horen wil, zegt ze dolgraag nog een ambtstermijn te willen vervullen. Met hetzelfde beleid, jawel, ondanks toenemend gemor in de Tweede Kamer.

Haar belangrijkste critici, Farah Karimi (GroenLinks) en Agnes van Ardenne (cda), hebben grote twijfels over de concentratie van Nederlandse hulp op een twintigtal landen (zie kader). Vooral tussen Herfkens en Van Ardenne botert het niet. Van Arden ne spuwt vuur als ze praat over het befaam de landenbeleid: 'Neem een land als Viet nam. Door en door corrupt. De lijst deugt niet.'

Streng oordeelt Karimi van GroenLinks over, pakweg, Nicaragua: 'Een bananenrepubliek. Het idee van samenwerking tussen overheden is een fictie.' Als Herfkens het weer tot minister schopt, mag van Karimi de hele landenlijst de prullenbak in.

De minister vindt dat de dames gemakkelijk praten hebben. 'Ze doen ferme uit spraken in de pers, maar in de Kamer kunnen ze geen meerderheid tegen mijn beleid mobiliseren.'

Met het oog op een lang en inspannend vraaggesprek - de bewindsvrouw spreekt in een duizelingwekkend tempo - heeft Herf kens zich nog eens grondig verdiept in de houding van de Kamer. Toen ze een jaartje na haar aantreden het beleid verdedigde, bewonderde Van Ardenne de minister om haar moed. Herfkens had het aangedurfd het mes te zetten in de lijst van ruim honderd landen die haar voorganger, Jan Pronk, van geld voorzag. Er waren weifelaars, maar niemand verwierp de nieuwe aanpak: beperking van de steun tot landen waar het gemiddeld inkomen beneden de 925 dollar ligt, waar sprake is van deugdelijk bestuur en een behoorlijk sociaal-economisch beleid wordt gevoerd. 'Het was een discussie, geen confrontatie. Kamerbreed was er steun voor mijn uitgangspunten. Kamerbreed! Nu probeert een enkeling zich er onderuit te wurmen.'

Op gebrek aan zelfverzekerheid valt Herfkens niet te betrappen. 'Destijds, in 1999, kwam er nogal wat kritiek op Macedonië, dat op mijn lijstje stond. Nu de spanningen daar hoog zijn opgelopen, word ik geprezen om mijn visionaire beleid. We hebben ook uitvoerig gesproken over Ethiopië en Eritrea, die verwikkeld waren in een oorlog waarvan ik nooit een snars heb begrepen. De uitkomst was dat de hulprelatie werd opgeschort. Toen Nederland vorig jaar blauwhelmen stuurde om toezicht te houden op het fragiele evenwicht in de regio, heb ik duidelijk gemaakt dat de hulp geleidelijk zou worden hervat. Afhankelijk van de vorderingen in het vredesproces. De Kamer vond het prima.'

Herfkens stelt de eis dat de defensiebudgetten in beide landen drastisch omlaag gaan. Een eis, die bijvoorbeeld niet geldt voor Sri Lanka, waar defensie 30 procent van de overheidsuitgaven opslokt.

Meet de minister niet met twee maten? Stellig als altijd: 'Nee. Ik erken de legitieme veiligheidsbehoefte van elk land. In Sri Lanka woedt al zeventien jaar een burgeroorlog. En neem nogmaals Macedonië, dat geteisterd wordt door Albanees terrorisme. Geen zinnig mens zal het land verwijten extra geld in bewapening te steken.' De Kamer verhinderde door toedoen van het cda dat ze Rwanda aan de lijst toevoegde. In regionale conflicten verwikkeld, had het land weinig te bieden aan 'goed bestuur'. De minister nam het verlies, op haar manier: 'Het was kantje boord in de Kamer. En ik sluit niet uit dat het land alsnog op de lijst komt.'

Het schrappen van landen was verre van eenvoudig. Vooral het 'hakken in Kenia deed pijn': 'We hadden al zo lang een relatie, vooral op het gebied van onderwijs. maar het aantal schoolkinderen daalde gestaag. Ik ben naar de president gegaan, en heb gezegd dat het geen zin had om door te gaan met steun, als hij er niet in slaagt meer meisjes naar school te sturen. Kenia maakte ook op andere terreinen geen beste beurt. De president had geen burgeroorlog of een ander excuus.'

Herfkens vindt het niet zinvol om elke maand naar de Kamer te gaan om over de omvang en de samenstelling van haar lijst te praten. 'Ik weet wat er dan gebeurt: de kikkers in de kar springen alle kanten op.'

Het heeft volgens Herfkens geen zin om hulp ontvangende regeringen in te delen in good guys and bad guys. 'We praten over landen die een zes-min of een vijfenhalf

ver dienen. Als mevrouw Van Ardenne Viet nam corrupt noemt, heeft ze gelijk. Ik zal het nog sterker zeggen: alle 21 landen op mijn lijst zijn corrupt, in meer of mindere mate'.

Herfkens kijkt met een uitdagende blik: wat moet ik dan? Aan een keurig land als Zweden hoef je geen hulp te geven. 'De vraag is niet of je corrupte landen mag steunen. Het gaat om de mate van corruptie: verhindert die dat hulp op de goede plek en bij de juiste mensen terechtkomt? En zijn er signalen dat een land corruptie wil bestrijden?'

Uitgangspunt van Herfkens is dat alleen een nauwe bilaterale relatie mogelijk is met een land waar Nederland een diplomatieke vertegenwoordiging heeft. 'Pas dan kan geld goed ingezet worden.' Jammer voor een land als Malawi, waar de Nederlandse vlag niet wappert.

'Het tweede paarse kabinet trad aan in een periode dat een aantal posten moest worden gesloten. Triest maar waar. En de personeelsbezetting op het departement van Buiten land se Zaken schiet tekort, kwantitatief en kwalitatief. Vergeet niet, we hadden de afslankingsoperaties van de kabinetten Lub bers achter de rug, en de efficiency-slag van het eerste paarse kabinet. En dat terwijl de Al gemene Rekenkamer al in de jaren tachtig de noodklok luidde.

'Het is raar dat het cda-Kamerlid Verha gen nu plotseling wakker wordt, en vragen stelt over de personeelsproblemen. Zijn partijgenoot Bukman, een van mijn verre voorgangers, klaagde al. Sindsdien is er geen fluit gebeurd. Het is alleen maar erger geworden'.

Ze heeft de cijfers paraat: met 2,4 ambtenaren per 10 miljoen dollar ontwikkelingsgeld bungelt Nederland in de onderste regionen van de Europese Unie. Het is de ironie van een luxeprobleem. Dankzij de economische groei in Nederland stijgt het daaraan gekoppelde budget van Herfkens dagelijks met 1,5 miljoen gulden. Maar de staf krimpt: 'Ik heb honderden mensen verloren.'

De concentratie op een beperkt aantal landen is dan ook deels uit nood geboren. Zo ook de omvangrijke Nederlandse hulp via internationale organisaties. 'Daar zit enorm veel kennis. Hier in huis heb ik nul deskundigheid op het gebied van de hervorming van de financiële sector.'

Ook dat is een probleem uit de oude doos. Toen de huidige bewindsvrouw als meisje in de jaren zeventig solliciteerde bij Ontwikke lings samenwerking, kreeg ze bijna nul op het rekest omdat ze geen econome was. Er was gelukkig 'een schat van een personeelschef' die met z'n hand over het hart streek;

Herf kens legde een enorme gedrevenheid aan de dag.

Critici spreken anno 2001 liever over tomeloze ambitie en zelfs arrogantie. Herfkens praat liever uren om gelijk te krijgen, dan dat ze toegeeft dat een ander gelijk kan hebben. Kamerlid Van Ardenne springt dan uit haar vel. Kamervoorzitter Jeltje van Nieuwen ho ven, een goede vriendin van Herfkens, liet zich ontvallen dat ze 'gek werd' van het gehakketak tussen het cda en de minister.

Onlangs benoemde ze een vertrouweling op Bui tenlandse Zaken, Bram van Ojik, tot ambassadeur in algemene dienst. Alom werd dat uitgelegd als een poging om haar werk uit handen te nemen.

Lastige, veeleisende klussen, zoals het onderhouden van contacten met bedrijven, actiegroepen en vele organisaties die zich in Nederland met ontwikkelingshulp bezighouden. Enkele daarvan had ze, net als Kamer leden, op de kast gekregen.

Herfkens wist waaraan ze begon. Ze verzamelde stapels papier 'zo dik als telefoonboeken', liet analyses maken, en stak haar licht op bij de Wereldbank, waar ze jarenlang Neder land vertegenwoordigd had. Ze zag dat het niet goed was. Zo moest het afgelopen zijn met de stortvloed van projecten, waarop amper greep te krijgen was. 'Modernisering' was het toverwoord. 'Ik tekende ervoor.'

Ten overvloede: 'Anders was ik geen minister geworden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden