De drum kent zijn eigen grammatica

Wordt er in Afrika echt gepraat via trommels? Taalkundige Yoad Winter trok naar Senegal voor het antwoord. 'De drum probeert de klanken van de taal na te bootsen.'

Indianen gebruikten rooksignalen en in Afrika praten mensen met elkaar via trommels. Althans, zo leerden we ooit uit de Donald Duck. Maar kan dat laatste echt? Deze vraag houdt taalkundige Yoad Winter van de Universiteit Utrecht al jaren bezig. Daarom deed hij onderzoek naar de Senegalese trommeltaal Sabar. Binnenkort publiceert hij hierover in vakblad Language.

Of je kan praten via trommels; die vraag is vast ooit eerder gesteld?

'Jawel, maar meestal waren het musicologen en antropologen die zich hebben verdiept in communicatie via drums. Ik ben denk ik de eerste taalkundige.'

En wat is het antwoord?

'In grote delen van Afrika wordt trommeltaal gebruikt als tonale taal. De drum probeert de klanken van de taal na te bootsen, daarmee wordt trommeltaal een soort surrogaattaal. Hoe die trommeltalen ooit als communicatie zijn ingezet, weten we trouwens niet goed. Ze werden bij ceremonies gebruikt en waarschijnlijk ook om te waarschuwen als de vijand eraan kwam, of om iemand te roepen die in het veld was.


'De Senegalese trommeltaal Sabar is niet tonaal, en lijkt amper op het in Senegal gesproken Wolof. Maar de muziek volgt wel degelijk een grammaticale structuur.'

Hoe werkt Sabar dan?

'Op de vraag of men een trommel gebruikte om op afstand met elkaar te communiceren werd ik uitgelachen. 'Een drum is geen telefoon', zeiden ze.


'Maar op de vraag of je met een trommel kon communiceren, kreeg ik steevast te horen: 'Natuurlijk, de drum praat.' Dat kun je vergelijken met een artiest; Van Gogh zal ook hebben gezegd dat zijn penseel spreekt of zijn canvas. Maar zo letterlijk moeten we het dus niet zien.'

Hoe moeten we het dan zien? Kunnen Senegalezen nu wel of niet met elkaar praten via drums?

'Je kunt niet aan iemand vragen of hij naar een drumritme wil luisteren om vervolgens de letterlijke betekenis te vertellen. De taal varieert te veel per dorp of familie. Zo worden de drums ook niet gebruikt, ze ondersteunen de gezongen of gesproken verhalen.


'Je moet het zo zien: wij kennen in onze westerse muziek talloze melodieën en ritmes waarop vergelijkbare woorden, zoals I love you, worden uitgesproken. In het Sabar krijgt dezelfde zin telkens een vergelijkbaar ritme. Niet dat de vertolking altijd identiek is, maar er is wel veel meer consistentie en eenduidigheid.'

In hoeverre is een eenduidig ritme hetzelfde als een taal?

'Als taalkundige weet je hoe taal in elkaar zit. Ik herkende de logische variaties die een taal aanneemt in de ritmes van de sabar. De ritmes zijn niet willekeurig. De ritmes laten syntactische processen zien, bijvoorbeeld met ontkenningen, meer- en enkelvoud, noem maar op. Ik stond echt versteld van de complexiteit van de ritmes.'

Bent u zelf muzikaal onderlegd?

'Ja, maar niet in de Afrikaanse muziek. Voor mijn onderzoek maakte ik gebruik van tussenpersonen. Ik heb met verschillende griotfamilies gesproken. De griots zijn de barden van West-Afrika, de dragers van geschiedenis en volksvertellingen. Maar ze zijn met hun tijd meegegaan. Het zijn vaak ook moderne improvisatieartiesten die verhalen op muziek zetten als hedendaagse rappers.


'Ik heb het vaak genoeg meegemaakt, dat ze ineens een rap begonnen over iemand die aanwezig was. Als ze het bij mij deden, was ik natuurlijk de witte man die kwam kijken. Soms zijn de teksten maatschappelijk geëngageerd en gaan ze over immigratie of politiek, maar ze kunnen even goed over alledaagse onderwerpen gaan. Zo van: ik eet graag aardappels of daar staan de meisjes, ze roddelen met elkaar.'

Begrepen de griots wat u wilde weten?

'Ik had de best denkbare introductie in Senegal. Ik werkte samen met Doudou Ndiaye Rose. Hij is de bekendste griot van Senegal. Doudou, kort voor Mamadou, is al in de 80 en wordt wel de vader van de Senegalese drummuziek genoemd, niet het minst omdat hij maar liefst 43 kinderen heeft voortgebracht die vrijwel allemaal op de drum spelen.


'Via een van zijn zoons, die geregeld in Nederland komt als muzikant, heb ik hem ontmoet. Zonder introductie ben je nergens in Senegal. Ik werkte met twee griots als tussenpersonen die de ritmes voor me uitschreven. Zij weten precies hoe de ritmes werken, elke slag heeft een naam, zelfs een kleine variatie.'

Leert elke jongen in Senegal de sabar te bespelen?

'In principe leer je het als kind. Het zijn vaak tradities die binnen de familie worden bewaard. Maar je ziet dat de kennis aan het verdwijnen is. Jonge generaties zijn minder onderlegd. Zeker als ze in Dakar opgroeien, raken ze beïnvloed door andere muzieksoorten. Je ziet dat met het toenemen van de migratie binnen Afrika de trommeltalen uitsterven. Dat is niet erg, maar de muziek zal steeds minder talig worden en in dat opzicht steeds meer op westerse muziek gaan lijken.'

Vanavond houdt Yoad Winter een lezing over trommeltaal in het Academiegebouw van de Universiteit Utrecht, met optredens van Senegalese griots.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden