Interview

De drukker die in Noord-Frankrijk werd gegijzeld

Michel Catalano werd in januari in zijn drukkerij gegijzeld door de broers Chérif en Saïd Kouachi, die twee dagen eerder een bloedbad aanrichtten bij Charlie Hebdo.

Deze foto is gemaakt volgens het collodiumprocedé. Bij die methode, daterend uit de periode 1850- 1880, wordt ter plekke een aluminiumplaat of glasplaat gecoat met een laagje zilver. Daarop wordt de foto genomen. Het is een bewerkelijk en moeilijk procedé dat de laatste jaren weer in opkomst is. Beeld Sergiy Shushyn

'De avond van 8 januari zag ik een hele stoet vrachtwagens met gendarmes door het dorp rijden. Dat gaf me wel een veilig gevoel', zegt Michel Catalano (48). De Franse politie maakte jacht op Saïd en Chérif Kouachi, de broers die twaalf mensen hadden vermoord bij een aanval op de redactie van Charlie Hebdo.

De volgende ochtend ging Catalano aan het werk, als eigenaar van drukkerij CTD (Création Tendance Découverte) in het rustige dorpje Dammartin-en-Goële. Er lag veel werk op hem te wachten, hij had geen moment meer aan de Kouachi's gedacht. Tot om half negen de bel ging en de terroristen voor de deur stonden. 'In twee minuten wordt je leven totaal overhoop gegooid', zegt hij. Het ene moment was hij een onbekende drukker in een dorpje bij Parijs, gewaardeerd lid van de plaatselijke gemeenschap, voorzitter van de hockeyclub. Het volgende moment stond hij in het middelpunt van het wereldnieuws.

Islamisten houden posters omhoog met daarop in het Turks 'Wij zijn allemaal Saïd Kouachi'. Beeld ANP

Psychologische marteling

Die ochtend handelde Catalano met grote koelbloedigheid. Hij zei tegen zijn medewerker Lilian Lepère (26) dat hij zich moest verbergen. Tegen de Kouachi's zei Catalano dat hij helemaal alleen in het gebouw was. Ondertussen had Lilian zich verstopt in een keukenkastje, onder de gootsteen.

Tegen half elf lieten de Kouachi's hem gaan. Pas tegen vijf uur werd de gijzeling beëindigd en stierven de terroristen in een regen van kogels en explosieven. In de tussentijd wist Catalano niet wat er met Lilian was gebeurd. Zou hij ontdekt zijn? Zou hij nog leven? 'Al die tijd stond ik tegenover de drukkerij. Het was een psychologische marteling.'

Ruim een half jaar later probeert Michel Catalano - een kleine, stevige man - zijn leven en zijn drukkerij weer op te bouwen. Het gebouw in Dammartin werd verwoest door de bestorming van de gendarmerie. Hij verwacht dat de verzekering binnenkort akkoord gaat met het plan voor herbouw. In de tussentijd draait de drukkerij op 70 procent in een tijdelijke ruimte in Le Mesnil-Amelot, vlakbij vliegveld Charles de Gaulle.

Al Qaida in Jemen als bron van de aanslag

Na hun aanslag van 7 januari op de redactie van Charlie Hebdo (12 doden) vluchten de broers Kouachi richting Pantin. Ze verschuilen zich in een bos. Op de ochtend van 9 januari beginnen ze hun gijzeling in de drukkerij van Michel Catalano. Aan het eind van de middag sterven ze in een regen van politiekogels. Al Qaida's afdeling in Jemen eist de aanslag op.

En uw leven?

'Ik zit in een overgangsfase. Het gebeurt me dat ik grapjes kan maken. Ik heb nog altijd moeite met lachen, plezier hebben. Maar ik heb er in elk geval weer zin in om plezier te hebben. Ik ben nog steeds een beetje somber, als ik een avondje met mensen ben. Maar ik ben er nu zeker van dat ik mijn joie de vivre zal terugvinden, in het begin twijfelde ik daaraan. Overdag, als ik druk ben, heb ik geen tijd om aan de gijzeling te denken. Maar in de weekends kan ik somber zijn.'

En 's nachts?

'Dat is moeilijk. Ik word vaak wakker en dan herleef ik de gebeurtenissen weer. Als ik niet kan slapen, pak ik mijn tablet en luister met de koptelefoon naar programma's als Des racines et des ailes, over het mooie Franse landschap. Ik luister alleen, ik kijk niet.'

Waarom?

'Omdat ik mijn hersenen aan het werk wil zetten. Ik dwing mijn hersenen zich te concentreren op het positieve. Ik hoor dat er gesproken wordt over de magnifieke kust van Bretagne. Dan projecteer ik de kust in mijn hoofd. Helaas komen er soms beelden van de gijzeling doorheen die nog krachtiger zijn.'

Hoe vaak kunt u niet slapen?

'Ik word elke nacht wel wakker. Maar het gaat wel beter. Ik ben minder uitgeput dan in het begin.'

Heeft u een pessimistischer kijk op het leven gekregen?

'Paradoxaal genoeg is mijn familie pessimistischer. Die heeft het meer beleefd als een onrechtvaardigheid. Waarom is ons dit overkomen? Ik heb veel meer het gevoel: ik leef tenminste nog. Dat gevoel is sterker dan alles. Je komt niet ver als je gelooft dat de wereld rechtvaardig is. En ik heb ook veel solidariteit ondervonden: een collecte waarbij 100 duizend euro is opgehaald, brieven uit de hele wereld.'

Hoe kijkt u tegen de broers Kouachi aan? Heeft u het kwaad ontmoet?

'Dat is ingewikkeld. Ze hebben verschrikkelijke dingen gedaan, die niet vergeven kunnen worden. Maar om mezelf te beschermen, heb ik ze als normale mensen beschouwd. Dat heeft mijn leven gered. Stel dat je denkt: nu sta ik oog in oog met het kwaad. Dan kun je niet meer rustig en correct blijven.

'In de eerste minuten berustte ik erin dat ik zou gaan sterven. Ik wilde alleen Lilian redden, dat was het belangrijkste. Ik bood ze koffie aan, moest tijd winnen, zodat hij zich kon verstoppen. Daarna kwam ik een andere dimensie terecht. Ik raakte met ze aan de praat. Dan ga je denken: hoe kan ik hier uit komen?'

Misschien waren ze enerzijds heel gewoon, anderzijds verblind door religieuze haat.

'Precies. Het ene moment waren ze op een missie, je voelde dat ze soldaten waren. Sterven, daar zijn we niet bang voor, zeiden ze. Sterven is goed, we gaan als martelaren, dat is wat we willen. Het doden van mensen doet ons niets, als ze onze gemeenschap kwaad doen. Aan de andere kant waren het mensen met wie je gewoon kon praten. Dat waren twee parallele werelden.

'Veel mensen zeiden naderhand: ze zijn nooit van plan geweest u te doden. Dat gevoel heb ik zelf nooit gehad. Er waren momenten van grote spanning. De situatie kon elk moment omslaan. We maken hier pin-ups, stickers van sexy vrouwen. Een van de broers zag die pin-ups en zei: dat is blasfemie. Je zag de adrenaline stijgen, je voelde dat hij in een gevaarlijker configuratie terechtkwam. Toen belde net een leverancier aan, waardoor hij werd afgeleid. Zo heb ik die dag veel geluk gehad. Ik was mijn telefoon vergeten, iets wat me anders nooit overkomt. Had ik zo rustig en geconcentreerd kunnen blijven als ik de hele tijd was gebeld?'

Chérif (links) en Saïd Kouachi. Beeld AP

Ze vroegen u ook of u Jood was.

'Zo'n vraag wordt je gesteld, terwijl er een kalasjnikov op je gericht wordt. Daar heb ik nog steeds nachtmerries over. Ik ben geen Jood, maar stel dat ik angst had laten zien, een twijfel, een zweetdruppel. Wat zou er gebeurd zijn? Maar ik heb heel rustig staan liegen, ook toen ze vroegen of ik helemaal alleen was. Het is een vraag waarmee ik de hele tijd bezig ben, ook met mijn psycholoog. Hoe kon ik zo kalm blijven? Als ik die film terugdraai, word ik bang van mezelf. Ik wil het begrijpen.'

Zal er niet altijd iets van een mysterie overblijven?

'Ik weet het niet. Wat ik wel begrijp, ook na gesprekken met mijn psycholoog: het was iets dat diep in me zat. Mijn opvoeding, mijn waarden, het feit dat ik aan hockey heb gedaan in de banlieues en gewend ben met allerlei soorten mensen om te gaan, dat heeft allemaal meegespeeld. Maar het zal altijd iets uitzonderlijks blijven.'

Waarom hebben ze u na twee uur laten gaan?

'Dat weet ik niet. Ik heb er zelf om gevraagd. Drie keer, de derde keer mocht ik weg. Ze pakten ook hun kalasjnikov, ik was ervan overtuigd dat ze achter me aan zouden komen. Toen ik naar buiten liep, sommeerde een gendarme tot twee keer toe: ga liggen of ik schiet! Maar ik dacht: als ik ga liggen, breekt een vuurgevecht los waar ik middenin lig. Dat overleef ik nooit. Dus ik bleef staan. Ik was die dag ook nog in het zwart gekleed, net als de Kouachi's. Ik werd gered, omdat een andere gendarme me herkende. Hij riep: niet schieten, het is monsieur Catalano!'

Maar het duurde nog vijfenhalf uur voordat de Kouachi's naar buiten kwamen.

'Dat was een hel. Wat er gebeurde er binnen? Hoe was het met Lilian? Als er iets met hem zou zijn gebeurd, dan zou ik het nu nog veel moeilijker hebben. Want ik had hem gezegd dat hij zich moest verbergen.'

Hoe is het nu met Lilian?

'Hij heeft ook moeilijke momenten. Hij heeft ervoor gekozen zijn leven elders weer op te bouwen en uit de publiciteit te blijven. Bij ons werd hij systematisch geconfronteerd met wat er is gebeurd. Elke dag zijn er wel klanten die ernaar informeren, tous les jours, tous les jours, tous les jours. Ik begrijp dat hij vertrokken is, maar voor het bedrijf is het een groot verlies.'

Heeft u zelf nooit gedacht: ik stop met de drukkerij, ik ga verhuizen, ik ga iets heel anders doen?

'Natuurlijk. In eerste instantie wil je je gewone leven terug. Je wilt een leven dat identiek is aan het leven dat je voor de gijzeling had. Maar dat is niet meer mogelijk. Ik leid nu weer een normaal bestaan, ik ga elke dag naar kantoor, ik ben druk bezig met de wederopbouw van mijn bedrijf. Maar wat er die dag gebeurd is, zal altijd bij me blijven. Ik ben er onlosmakelijk mee verbonden. Daar moet je aan wennen.

'In een tweede fase wilde ik alles laten vallen. Alles verkopen en je ergens verbergen. Maar naar elders vertrekken, is een streep zetten onder iets wat je niet verwerkt hebt. Dat heeft geen zin: het blijft toch in je zitten.'

Herleeft u de gebeurtenissen bij nieuwe aanslagen, zoals onlangs bij Lyon?

'Natuurlijk. Toen had ik een slecht weekend. Er zijn momenten dat ik kan vergeten wat er is gebeurd, vooral als ik druk aan het werk ben. Maar zulk nieuws is een soort ontstekingsmechanisme. Ik heb ook moeite met de vrijdag en met de negende van elke maand. Dat zal ook wel een keer overgaan, maar ik sta nog elke vrijdag vermoeid op.

'Maar ik moet doorgaan, werken, erover praten. Dat gaat steeds beter. In het begin moest ik twee dagen herstellen als ik een interview had gegeven. Ik voelde me uitgeput, alsof ik een marathon had gelopen. Dat is nu niet meer zo. Je moet de confrontatie aangaan met wat er is gebeurd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.