REPORTAGEWachtebeke

De dood sluipt rond in dit Vlaamse verzorgingstehuis: driekwart van de bewoners is ziek

Woonzorgcentrum Orelia Ten Berge in het Vlaamse Belsele nabij Sint-Niklaas.Beeld Bas Bogaerts

Bijna de helft van alle sterfte door corona in België vindt plaats in woonzorgcentra. Zo is in verzorgingstehuis De Mey in het Vlaamse Wachtebeke driekwart van alle bewoners ziek. Maar de burgemeester houdt hoop: ‘We moeten door en we blijven sterk.’

Ze vreesden al langer dat het corona­virus was binnengeslopen, want in verzorgingstehuis De Mey in Wachtebeke in Vlaanderen waren de afgelopen ­weken veel meer bewoners overleden dan normaal. Toen er eindelijk werd getest, was het schrikken: liefst 77 procent van alle bewoners en het personeel bleek besmet.

‘Het geeft in elk geval duidelijkheid’, verzucht Rudy Van Cronenburg, burgemeester van Wachtebeke en de afgelopen weken intensief betrokken bij de dagelijkse gang van zaken van het woonzorgcentrum. ‘Het was eerst dweilen met de kraan open, maar nu hebben we het pand opgedeeld in twee afdelingen: één vleugel voor mensen die niet zijn besmet, en de rest voor alle anderen.’

De Mey is uitzonderlijk zwaar getroffen, maar ook in de rest van de Belgische verzorgingshuizen heeft het virus hard toegeslagen. De afgelopen dagen hebben de autoriteiten er bijna 11 duizend tests afgenomen. Daaruit bleek dat 20 procent van de bewoners en 14 procent van de medewerkers is besmet. Nog meer cijfers: in totaal zijn er in het land 4.440 mensen aan de ziekte bezweken, van wie 46 procent in een woonzorgcentrum.

Op slot: zwaaien voor de ramen

In het begin dacht iedereen nog dat het voldoende zou zijn als de tehuizen gewoon op slot gingen. Dat gebeurde op 11 maart: alleen medewerkers mochten erin en eruit. Geliefden stonden voor het raam te zwaaien, in de illusie dat ­vader en moeder of opa en oma veilig waren. Vier weken later bleek dat een grote misvatting. Terwijl er vol was ingezet op de capaciteit van de Belgische ziekenhuizen, dacht niemand eraan dat ze in de woon-zorgcentra ook materiaal en training nodig hadden.

Paul Cappelier, voorzitter van de Belgische Federatie van Zorgkundigen, waarschuwde twee weken geleden al voor drama’s. ‘Het personeel in de tehuizen is hier niet voor opgeleid’, zegt hij over de telefoon. ‘Zij zijn zeer kundig en toegewijd, maar hebben geen medische kennis of expertise. En ondertussen zijn sommige tehuizen een soort miniklinieken geworden, waar zij zelfs zuurstof aan bewoners moet toedienen.’

Mondkapjes mee naar huis

Het is zwaar voor het personeel, dat ook in goede tijden alle zeilen moet bijzetten om de nodige zorg te bieden. Cappelier hoorde verhalen van mensen die ’s avonds hun mondkapje in hun jaszak stopten en de volgende dag weer gebruikten. Anderen deden twee paar handschoenen aan, of twee mondkapjes op, wat de risico’s alleen maar vergroot. ‘Op deze manier vallen er honderden doden, die te vermijden zijn.’

De afgelopen dagen is er hard op tafel geslagen, en is de politiek overeind geveerd. Zo richtte de Vlaamse minister van Welzijn, Wouter Beke, vorige week een taskforce op en beloofde hij zijn uiterste best te doen om het personeel van de nodige materialen te voorzien. Daarnaast werden er tests verdeeld: eerst de 11.000 die de afgelopen dagen zijn afgenomen, en de komende weken nog veel meer.

Personeel mist kennis

Maar nog zijn mensen niet wakker, foetert Cappelier. ‘De afgelopen dagen heb ik rondgebeld, en de experts die artsen en verpleegkundigen in de ziekenhuizen hebben opgeleid om beter te kunnen omgaan met infectieziekten, genoten allemaal van een verlengd paasweekeinde. Dat is toch ongelofelijk, als je weet dat er in de woonzorgcentra mensen sterven omdat het personeel daar nog niet is bijgespijkerd?’

Toch heeft burgemeester Van Cronenburg goede hoop. ‘Slechts een aantal van de bewoners en het personeel dat bij ons besmet is, voelt zich daadwerkelijk ziek. En de hele gemeente is betrokken: elke vrijdag staan er weer mensen bij het tehuis ‘You never walk alone’ te zingen.’ Hij is even stil. ‘We moeten door’, klinkt het zachtjes, ‘en we blijven sterk. Ook al is het op dit moment vreselijk zwaar.’

Italië: criminele praktijken in verpleeghuizen

Opa en oma zomaar achterlaten in een bejaardentehuis is een onbegrijpelijk en vooral harteloos Noord-Europees gebruik, aldus de heersende opvatting in Italië. In een ideale wereld neemt de familie de zorg voor ouderen op zich, óf er wordt een, meestal Roemeense, badante ingehuurd om bij de senior(en) in te trekken. Dat systeem heeft voordelen, maar ook grote nadelen. Zo is er de afgelopen jaren nauwelijks publiek geld geïnvesteerd in de tehuizen.

Precies dat gebrek aan middelen begint zich nu genadeloos te wreken, zeker nu er bijvoorbeeld in de regio Lombardije alleen al  tweeduizend ouderen werden overgeplaatst van overvolle ziekenhuizen naar andere instellingen. Want wat doe je als je geen geld hebt voor extra mondkapjes? Of er geen ruimte is zieke bewoners apart in quarantaine te plaatsen, laat staan dat er middelen zijn om ze adequaat te behandelen? Dan lap je de regels aan je laars.

Uit een onderzoek naar de situatie in verpleeghuizen bleek woensdag dat 104 van de 601 gecontroleerde tehuizen momenteel niet aan de normen voldoet – bij sommige was de situatie zelfs dusdanig ‘crimineel’ dat 61 medewerkers en managers werden aangeklaagd. Vijftien tehuizen zijn subiet gesloten, omdat de situatie er te gevaarlijk was. Zij hadden bijvoorbeeld te weinig ruimte om uit het ziekenhuis teruggekeerde bewoners in quarantaine te plaatsen en lieten coronapatiënten vrijuit rondlopen tussen anderen, nog niet besmette bewoners. (Jarl van der Ploeg)

Engeland: het drama van Wren Hall

De paasdagen waren gitzwart in het Wren Hall-verzorgings­tehuis in graafschap Nottinghamshire. Bewoner na bewoner verloor het leven. Op Tweede Paasdag stond de teller op tien, eenderde van ‘de familie’ zoals manager Anita Astle de bewonersgroep noemde ­tegenover de Britse krant The Guardian. Het drama van Wren Hall staat niet op zichzelf. Officieel zijn er in Groot-Brittannië 217 bewoners van verzorgings- en verpleeghuizen gestorven, maar het ware aantal is mogelijk twintig keer zo hoog. Niemand die het precies weet, omdat het Brits testbeleid zich tot voor kort beperkte tot ziekenhuizen.

De verantwoordelijke staatssecretaris Helen Whately had woensdagochtend een televisie-interview waarbij ze het liefst door de grond was gezakt. Toen interviewer Piers Morgan, die zich afgelopen ­weken heeft opgeworpen tot ’s lands zedenmeester, de voorpagina van The Daily Mail omhoog hield, lachte ze ongemakkelijk, mogelijk van de zenuwen. 4000 FEARED DEAD IN OUR CARE HOMES stond er in koeienletters. Op de vraag waarom er niet is getest, moest de bewindsvrouw het antwoord schuldig blijven. Maar het gaat gebeuren, beloofde ze.

Wat de situatie extra schrijnend maakt, is het bezoekverbod dat sinds de drie weken ingestelde lockdown van kracht is. Familieleden komen niet verder dan de ramen. Inmiddels heeft minister van Volksgezondheid Matt Hancock deze regel versoepeld. Directe naasten mogen langskomen, mits ze handschoenen en andere beschermende kledij dagen. De bittere ironie is dat deze kledij lange tijd niet beschikbaar was voor het personeel dat zorgde voor wat inmiddels ‘de vergeten slachtoffers’ van de corona-epidemie zijn gaan heten. 
(Patrick van IJzendoorn)

Spanje: de oude flamencodanseres houdt moed

Soms komen er filmpjes naar buiten vanuit de Spaanse verpleeghuizen: van uitgelaten dansende verzorgsters, met vlaggetjes zwaaiende ouderen, een vrouw in een rolstoel die haar handen omhoog laat krullen als een flamencodanseres. Beelden die bedoeld zijn om de moed erin te houden.

Toch denk je bij die scènes onwillekeurig aan een van de schilderijen van Jeroen Bosch die in Madrid in het Prado-museum hangen. Onbezonnenheid in het aanzien van de dood.

Ook voor de corona-epidemie hadden de Spaanse bejaardenhuizen al geen beste reputatie. De vakbond becijferde dat er gemiddeld voor elke 109 bewoners één verpleegster beschikbaar is - en dat terwijl alle 381 duizend bewoners met geestelijke of lichamelijke gebreken kampen.

Sinds begin maart wordt bezoek geweerd, maar vaak is het niet gelukt het coronavirus buiten de deur te houden. Bij een besmetting stond het overwerkte personeel machteloos: mondkapjes of beschermende kleding waren er nauwelijks. De meeste zieken werden niet naar het ziekenhuis gebracht, ook vanwege hun hoge leeftijd: meer dan 80 procent van de bewoners is 80-plus.

De grootste schok kwam toen het leger werd ingeschakeld om de verpleeghuizen te desinfecteren. De militairen troffen ouderen aan die samenleefden met hun overleden medebewoners. Zo de verpleeghuizen nog geen voorportalen van de dood waren, dan zijn ze daar tijdens deze epidemie wel in veranderd. (Maartje Bakker)

Frankrijk: ‘Ze denken: het leven van de oudjes zit er al op’

De gemiddelde bewoner van een Frans verpleeghuis is 85 jaar en heeft maar liefst acht chronische aandoeningen onder de leden. De ‘afhankelijke ouderen’, zoals ze in beleidsstukken worden genoemd, zijn met 600 duizend en wonen verspreid over ruim zevenduizend tehuizen. Als president Macron het heeft over ‘de meest kwetsbare Fransen’ die de regering door middel van de strenge lockdownmaatregelen probeert te beschermen, doelt hij in de eerste plaats op hen.

Niemand in Frankrijk betwist dan ook dat het bezoekverbod dat sinds 11 maart in de verpleeghuizen geldt, is ingevoerd om de uiterst fragiele bewoners tegen het virus te beschermen. Maar het aantal verpleegkundigen, artsen en psychologen dat zich hardop afvraagt of het middel niet erger is dan de kwaal is allang niet meer op twee handen te tellen. Volgens hen is er te weinig aandacht voor de desastreuze psychologische gevolgen van ‘het doorsnijden van de intergenerationele lijnen’.

Veel verpleeghuizen kampen bovendien met een nijpend tekort aan mondkapjes. ‘Ziekenhuizen krijgen voorrang’, luidt dikwijls de reactie van de overheid, die de mondkapjes onder zorginstellingen verdeelt. ‘We weten allemaal wat ze denken’, zei een anonieme verpleegkundige tegen dagblad Le Monde. ‘Het leven van die oudjes daar zit er toch al op.’ (Daan Kool)

Lees ook

In Nederland is de sterfte in verpleeghuizen en andere institutionele huishoudens bijna verdubbeld, zo constateert het CBS donderdagochtend. Lees meer in ons nieuwsbericht.

Haagse zorgverleners sluiten zich op met hun zieke cliënten, want ‘hoe moet het anders met ze aflopen?’
Als er corona uitbreekt in een Haagse zorgwoning voor verstandelijk gehandicapten, twijfelen de medewerkers geen moment. Ze gaan niet meer weg, ook niet als ze zelf koorts krijgen. ‘Ik hou van ze, echt van allemaal.’

Zorgmedewerkers in verpleeghuizen zijn bang: ‘En ik dan, moet ik niet worden getest?’
Zorgwerknemers vrezen dat zij zelf de grootste verspreiders van corona in de verpleeghuizen zijn. ‘Ik heb haar zonder beschermende kleding naar haar kamer teruggebracht. Wat kon ik anders?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden