De dood of Nederlandse tbs

Een Belgische zedendelinquent wil de rest van zijn dagen slijten in een Nederlandse tbs-kliniek. Als dat niet kan, prefereert hij euthanasie. Zijn geval roept in België lastige vragen op.

BRUSSEL - Frank Van den Bleeken (50) heeft maar één vraag: mag hij naar Nederland of mag hij sterven? Hij stelde zijn vraag aan artsen, aan advocaten en aan politici. Nu moet een kortgedingrechter het antwoord geven. De Belgische tbs'er wil al meer dan drie jaar euthanasie, en hij voldoet aan alle voorwaarden. Tenzij Nederland nog een uitweg biedt.

De zaak-Van den Bleeken roept in België veel ethische en politieke vragen op. Mag een tbs'er een humane dood kiezen boven een mensonwaardig leven? Mag een land zijn psychisch gestoorde gevangenen een behandeling onthouden, ook al heeft die de dood tot gevolg? En wat zegt dit over België, toch een verondersteld beschaafd land?

Van den Bleeken is een misdadiger, maar ook een patiënt. Na een jeugd vol seksueel misbruik pleegde hij rond zijn 20ste een reeks zedendelicten: verkrachtingen, waarvan één met moord. De psychiater stelde een zware psychische stoornis vast, de rechter verklaarde hem ontoerekeningsvatbaar. Van den Bleeken kreeg tbs opgelegd, of zoals ze in België zeggen: internering.

Maar de behandeling van geïnterneerden schiet in België zwaar tekort. Velen van hen zitten niet in een psychiatrische instelling, maar gewoon in de gevangenis, waar ze amper therapie krijgen. België werd daarvoor verscheidene keren veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, maar een oplossing komt slechts traag tot stand.

Ook Van den Bleeken kreeg nauwelijks therapie. Na een half jaar in een psychiatrisch ziekenhuis kwam hij terecht in de gevangenis van Turnhout, waar één psychiater 220 delinquenten behandelt. Van den Bleeken beschouwt zichzelf als uitbehandeld. Hij zal nooit genezen, en hij zal nooit vrijkomen. Hij zit 23 uur per dag in zijn cel van 2 bij 5 meter. Al bijna dertig jaar.

'Ik zit hier te zitten en te wachten, ik kan evengoed een bloempot zijn', zegt hij in een reportage van het Vlaamse actualiteitenprogramma Panorama. 'Mensen die de maatschappij in de problemen brengen, horen opgesloten te zijn, en ik ben een van hen. Maar als je ze dan opgesloten houdt, doe er dan iets zinvols mee. Nu zit ik hier maar weg te kwijnen.'

De tbs'er lijdt zwaar onder zijn psychische aandoening, en onder de uitzichtloosheid van zijn situatie. Hij voelt zich steeds wanhopiger. 'Ik heb hier geen leven meer', zegt hij. 'Ik zit hier eigenlijk in een soort sarcofaag, te wachten tot ik doodga.'

Eind 2010 vraagt hij euthanasie aan. Twee psychiaters oordelen dat de tbs'er aan alle voorwaarden voldoet: hij is wilsbekwaam, hij heeft een ongeneeslijke psychische stoornis, en hij lijdt ondraaglijk.

Maar de behandelend arts, Wim Distelmans, twijfelt: lijdt Van den Bleeken ondraaglijk door zijn geestesziekte, of door de erbarmelijke omstandigheden in het Belgische gevangeniswezen? In Nederland zou iemand als Van den Bleeken op de longstay-afdeling van een tbs-kliniek opgenomen worden, waar de omstandigheden veel beter zijn. Zou hij daar ook om euthanasie vragen?

Distelmans krijgt het niet over zijn hart om de euthanasie uit te voeren zolang niet alle therapeutische mogelijkheden zijn uitgeprobeerd. Hij overtuigt Van den Bleeken om overplaatsing naar de Nederlandse Pompekliniek aan te vragen, waar tbs'ers met een longstay-indicatie intensief worden begeleid. Verbetert zijn psychische toestand daar niet, dan kan hij alsnog om euthanasie vragen.

'Ik leef erg mee met Frank, omdat hij ontegensprekelijk ondraaglijk lijdt', zegt Distelmans in dagblad De Standaard. 'Maar is euthanasie het goede antwoord op zijn vraag? Stel je voor dat we tegen een kankerpatiënt zouden zeggen: u kunt pijnbestrijding krijgen in Nederland, maar we sturen u niet door. Dat zou toch onaanvaardbaar zijn?'

Distelmans' beslissing lokt onder medici en juristen een felle discussie uit. Volgens sommigen mag euthanasie geen oplossing worden voor een falend gevangeniswezen. Ze vrezen dat euthanasie een soort zelfgekozen doodstraf voor geïnterneerden kan worden. Volgens anderen is een patiënt niet los te denken van zijn levensomstandigheden, en hebben gevangenen evenzeer recht op euthanasie als anderen.

Van den Bleeken wacht intussen in spanning op een beslissing over zijn overplaatsing naar Nederland. Wettelijk is zo'n internationale overplaatsing niet mogelijk. Maar Van den Bleeken heeft de Belgische minister van Justitie Annemie Turtelboom (Open VLD, liberaal) gevraagd een uitzondering te maken, zoals zij ook deed voor de vijfhonderd Belgische gevangenen die in Tilburg zitten.

Maar de minister zegt geen ja en geen nee. Ze doet een aantal halve toezeggingen, maar lijkt vooral tijd te willen winnen. Welke beslissing ze ook neemt, het zou een enorm gezichtsverlies voor België betekenen. Bovendien, als Van den Bleeken naar Nederland mag, dan opent dat de deur voor honderden Belgische tbs'ers in een soortgelijke situatie.

Na meer dan een jaar wachten heeft een kortgedingrechter nu besloten dat het ministerie duidelijkheid moet scheppen. Uiterlijk 25 november moet de minister uitleggen of ze concrete stappen heeft ondernomen om Van den Bleeken in Nederland te laten opnemen. 'Zo ja, welke stappen?', schrijft de rechter. 'Zo nee, waarom niet?'

Van den Bleeken wordt intussen steeds moedelozer. Omdat de gevangenisdirectie vreest dat hij zelfmoord zou kunnen plegen, is hij sinds kort onder speciaal toezicht geplaatst. Elk kwartier wordt gecontroleerd of hij nog leeft, 's nachts gebeurt dat met het licht aan.

'Dit is een van de meeste schrijnende zaken die ik ooit heb meegemaakt', zegt zijn advocaat Jos Vander Velpen. 'Het liefst willen we dat Frank naar Nederland kan, maar als de minister dat weigert, moet ze dat klaar en duidelijk zeggen. In de wet staat dat wie euthanasie vraagt, binnen een redelijke termijn antwoord moet krijgen. Frank wacht al bijna drie jaar.'

In Nederland is in elk geval plaats genoeg

Kan een Belgische tbs'er opgevangen worden in een Nederlandse instelling? Is daar überhaupt plaats voor? 'De vraag is nu niet aan de orde', zegt een woordvoerder van het Nederlandse ministerie van Justitie. 'We wachten de Belgische ontwikkelingen af. Als er een verzoek komt, dan zullen we daarnaar kijken.'

Het ministerie wil zich niet mengen in een Belgische aangelegenheid, maar in theorie zou een overplaatsing kunnen. België en Nederland zouden dan een verdrag met elkaar moeten sluiten, net zoals ze dat deden voor de vijfhonderd Belgische gevangenen die sinds 2010 in de gevangenis van Tilburg zitten. Plaats is er voldoende: de Nederlandse tbs-klinieken hebben zelfs bedden over.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden