De dood of het paradijs

De Belgische choreograaf Alain Platel maakte de voorstelling C(H)OEURS die in Madrid zijn wereldpremière beleefde. Het is de opening van het Holland Festival. De Madrileense theaterbezoekers houden niet van de combinatie dans en opera en reageerden geschokt, de buitenlandse kritieken zijn lovend.

Omstreden, dat is nog het minste wat je van de nieuwe productie van de uit het Belgische Gent afkomstige Alain Platel kunt zeggen. na afloop van de voorstelling C(H)OEURS. In het Teatro Real in Madrid lopen sommige mensen, die er kennelijk niets aan vonden, snel weg, maar er is ook behoorlijk wat ostentatief bravogeroep.


Niet omdat de voorstelling die hij met zijn eigen groep les ballets C de la B maakte, shockerend zou zijn, of scandaleus. Eerder omdat het tamelijk behoudende publiek van Teatro Real hieraan niet gewend is.


Dat publiek wil opera of dans (en dan het liefst klassiek ballet), maar geen combinatie daarvan. Of zoals de criticus van de gezaghebbende krant El País schreef: 'Geef ons liever Giselle, of in plaats van Platel het New York City Ballet.'


Daags na de voorstelling zit Alain Platel (56) in de grote foyer van Teatro Real, met royaal uitzicht op het koninklijke paleis en de paleistuinen. Naast hem zit zijn hond Flint, al sinds 2005 zijn onafscheidelijke levensgezel. Flint was een van de honden die te zien was in Platels voorstelling Wolf, waarin muziek van Mozart, straatcultuur en roedelgedrag opzienbarend werden gecombineerd. Toen Wolf was uitgespeeld, is Flint voor eeuwig bij zijn regisseur gebleven.


Pijnlijk vond Platel de Spaanse persreacties, en ook hoe de première van C(H)OEURS een week eerder verliep. 'Het was een tumultueuze avond, met veel rumoer en gedoe en mensen die midden in de voorstelling wegliepen. Kennelijk zaten ze niet op dit soort theater te wachten. Maar langzamerhand zijn de gemoederen bedaard en krijgt de voorstelling meer waardering. Er komt een nieuw publiek, veel jonge mensen die nieuwsgierig zijn. En de kritieken uit het buitenland zijn gelukkig lovend.'


Alain Platel heeft C(H)OEURS (de titel is een samenvoeging van de Franse woorden voor 'koor' en 'hart') gemaakt op verzoek van Gerard Mortier, sinds twee jaar intendant van Teatro Real en de opera in Madrid. Zijn vraag was aanvankelijk: doe iets met de muziek van Verdi.


Platel: 'Een nogal ongewone vraag, want als ik één componist associeer met alle clichés van de opera, is het Verdi. Mortier wist dat hij mij niet hoefde te vragen een bestaande opera te regisseren, want dat is niets voor mij. Met alle respect voor de regisseurs die dat wel kunnen, maar ik heb weinig met de verhalen die in opera's worden verteld. Toen ik toch maar naar Verdi ben gaan luisteren, raakte ik vooral onder de indruk van de koormuziek in zijn opera's. Dat zijn melodieën die bijna genetisch in ons lijf zijn geplant en die de sentimenten aanspreken. Uiteindelijk heb ik de clichés overwonnen en heeft zijn muziek een diep emotioneel effect op mij gehad. Zo'n koorstuk als Va pensiero uit Nabucco, dat de meeste dansers kennen als Überal auf der Welt scheint die Sonne, daar kan ik mijn tranen maar moeilijk bij bedwingen.'


Na die ontdekking heeft Platel aan Mortier voorgesteld alleen Verdi's koormuziek te gebruiken, waarbij dan wel het hele koor van Teatro Real mee zou moeten doen. Mortier heeft lang getwijfeld, temeer daar Platel, die in eerste instantie choreograaf is, in C(H)OEURS ook wilde werken met tien dansers en het koor daarbij wilde betrekken. Doorgaans staat een operakoor stokstijf op het podium, of het beweegt mechanisch mee in een massascène. Maar Platel wilde de 72 mannen, vrouwen en kinderen losweken, laten zingen, dansen, praten, zich uitkleden. Toen Mortier doorhad dat het Madrileense koor ambitieus was en best zin had in een theatraal avontuur, zei hij ja.


Wagner

Op dat moment is tevens besloten dat naast Verdi ook muziek van Wagner deel van dit project zou gaan uitmaken. Platel: 'O mijn god, niet ook nog Wagner, dacht ik eerst, want daarmee had ik nog minder dan met Verdi, die tenminste nog een vorm van humanisme in de muziek vertegenwoordigt. Maar de voorstelling moest, vond ik, ook gaan over wat er op dit moment in de wereld aan de gang is. De Arabische Lente en alle omwentelingen en volksopstanden die daarmee te maken hebben, de strubbelingen in Europa, dat zoeken naar een groter geheel. Toen kwamen de verhalen samen, want wat hier nu aan het gebeuren is, maakten Verdi en Wagner in hun tijd ook mee, maar dan uiteraard op kleinere schaal. In het Italië en Duitsland van toen was het ook de vraag of het mogelijk was van al die kleine stadsstaatjes een geheel te maken. In hun muziek is die vraag duidelijk voelbaar. Helaas is die muziek later door de Italiaanse en Duitse fascisten op een rare manier misbruikt, maar hun motieven waren nobel, hoewel Wagner later natuurlijk nogal ontspoord is.'


Het individu tegenover de massa, het persoonlijke tegenover het publieke, de burger versus de politiek - dat zijn zoal van de tegenstellingen die tijdens het maken van C(H)OEURS kwamen bovendrijven. Want als altijd moet theater bij Platel wel ergens over gaan en niet alleen de schoonheid dienen of ontroering teweegbrengen.


In de grote zaal van Teatro Real (vijf verdiepingen, balkons en loges in goud brokaat, een overdaad aan Spaanse chic) heerst voor aanvang een gelaten spanning. Wat gaan we vanavond zien, zo lijkt het publiek zich af te vragen, want er is intussen in de Spaanse kranten veel verschenen over Platels debuut in Madrid. Op het bovenste balkon (goedkoopste kaartjes) is op verzoek van de regisseur een groot videoscherm geplaatst waarop scènes uit de voorstelling geprojecteerd worden, zodat de mensen daar ook iets kunnen zien.


Nadat in de eerste twintig minuten tien dansers in schokkende, trillende poses de eenzame, kwetsbare mens hebben verbeeld, staat ineens vanuit het duister dat enorme koor op het podium. Het zingt Dies Irae en Tuba mirum uit Messa da Requiem van Verdi, muziek die onze vaders en moeders meezongen. Wat zich daarna ontrolt, is een beeldtaal die overweldigend is; een aaneenschakeling van symboliek, engagement en mysterie. Terugkerend symbool: het kloppende rode hart en de opengesperde mond. Associaties in overvloed: angst, monddood worden gemaakt, een schreeuw die niet wordt gehoord. Door de individuele dansers tegenover de massa van het koor te plaatsen, stelt Platel die ene, alles-omvattende vraag: wie ben ik? Mijzelf, of onderdeel van een groep? Het eeuwige dilemma.


In een cruciale scène rennen de koorleden in een wervelende kring achter elkaar aan, terwijl twee jongetjes daar juist tegenin gaan. Stoer, alsof ze willen zeggen: wij gaan tegen de keer in, wij doen het anders. Maar ze dragen ook borden met zich mee met de tekst: 'De revolutie eet haar eigen kinderen op.' Het resulteert in een aangrijpend slotbeeld, als de jongetjes op de handen van de massa boven de hoofden worden weggedragen, als in een lijkstoet. Geen hoop, lijkt het, maar dood.


Toekomst

Platel: 'Voor mij symboliseren die kinderen niet per se een hoopvolle toekomst. Eerder vraag ik me af waar ze over twintig, dertig jaar zullen staan. Net zo goed als ik me afvraag waar de mensen die nu de Arabische Lente leiden, over tien jaar in het nieuwe systeem zullen staan. Nee, ik denk niet heel positief over de mensheid en ik ben nogal beducht voor massa's. Laatst kwam ik hier in Madrid toevallig in zo'n grote manifestatie terecht en kon ik geen kant meer op. Ik werd meegezogen en vond dat beangstigend. Uiteindelijk ben ik via een zijstraat weggevlucht. Tegelijk ontkom je er niet aan onderdeel te zijn van een gemeenschap. Dat pingpongen tussen gevoelens zie je terug in C(H)OEURS, althans, dat hoop ik.'


Platel noemt het maken van deze voorstelling het intensiefste en inspannendste dat hij tot nu toe in zijn carrière heeft gedaan. Maar het heeft ook de meeste voldoening gegeven. Veertien weken lang heeft hij er in zijn woonplaats Gent met zijn dansers en plaatselijke vrijwilligers aan gewerkt. Eenmaal in Madrid moest de hele voorstelling in negen dagen worden gemonteerd. In die korte tijd heeft hij het koor stukje bij beetje losgewrikt.


Platel: 'Het heeft een aantal magische momenten opgeleverd: het koor dat van anonieme groep in een verzameling individuen veranderde. Toen pas kon ik in de voorstelling de spanning tussen massa en het individu verbeelden. 70 procent van de koorleden was bereid het avontuur met de dansers aan te gaan, een aantal had weerstand. Uiteindelijk zijn ze er gelukkig mee.'


Aan het eind van C(H)OEURS draait het koor zich om, een aantal koorleden kleedt zich uit, allemaal lopen ze ten slotte weg. De dood tegemoet. Of het paradijs. Of een ongewisse toekomst. Vlak daarvoor hebben ze Libera me gezongen, uit de Messa da Requiem van Verdi. Platel: 'Dat slot gaat over jezelf vrijmaken, vrij van onderdrukking, maar ook los van je eigen juk. Of het naar de dood leidt, of naar iets anders, dan mag jezelf invullen. Maar het hart blijft kloppen, dat wel.'


Kwetsbaar

Los van de muziek en het koor is C(H)OEURS een voorstelling waarin het dansidioom van Platel zich ten volle ontplooitt. Ook hier toonbeelden van het kwetsbare lichaam, het gekwelde lichaam. Platel is van mening dat dans geschikter is voor het uitdrukken van diepe emoties dan woorden. Voor het verbeelden van 'de pijn van het zijn' biedt de dans uitkomst, vindt hij.


Dat laatste wordt nog het duidelijkst in een indrukwekkende pas de deux van twee prachtige jonge mensen die tussen de massa door elkaar proberen te bereiken. Wij zijn samen, wij willen samen zijn, maar het gaat zo moeilijk - dat laten zij in hun duet zien. Het gaat met horten en stoten, met een enorme energie en aantrekkingskracht. Net als je vermoedt dat ze elkaar zullen vinden, loopt het anders af.


Platel: 'Dit duet is tijdens de repetities tussen de dansers zelf ontstaan, ik heb er verder weinig aan hoeven doen, behalve het de juiste plek in de voorstelling geven. Het enige wat ik eraan heb toegevoegd, is de manier waarop het eindigt: in een soort verstrengeling, waarna ze plots opstaan en weggaan van elkaar. Zo moet het eindigen wat mij betreft, zo kijk ik nu eenmaal tegen relaties aan. Ik ben daar in mijn persoonlijke ervaringen tot nu toe ook niet in tegengesproken. Ik heb al meer dan twintig jaar een gelukkige relatie, maar ik heb er niettemin weinig geloof en vertrouwen in dat er zoiets bestaat als een ideale, allesomvattende, allesoverheersende relatie tussen mensen.'


In de voorstelling worden af en toe teksten gedeclameerd, die Platel haalde uit interviews met de Franse schrijfster Marguerite Duras (1914-1996). 'De enige echte democratie bestaat eruit dat we samen de ondergang van de wereld tegemoet gaan' - dat is kort samengevat Duras' visie op de toekomst van de mensheid.


Platel: 'Wij zijn hier op aarde met zoveel miljard mensen en wat ons bindt, is dat we met zijn allen ten onder zullen gaan. Dat lijkt inderdaad een uitspraak die zwaar op de hand is, maar ik vind het juist hoopgevend en stimulerend. Want de vraag die vervolgens gesteld kan worden is: dat alles wetende, wat gaat u dan met uw leven doen? Gaat u er iets van maken? Dat is ook mijn motto, dat is mijn credo: maak iets van uw leven.'


Dan beent hij weg, het theater uit, om in de drukke stad een wandeling te gaan maken. Met hond Flint, zijn trouwe metgezel in een eenzame wereld. Als ze naar de afgrond gaan, dan is het samen.


Vaste gast


Alain Platel is met zijn groep les ballets C de la B. intussen vaste gast op het Holland Festival. In 2000 presenteerde hij in het festival zijn theaterstuk Allemaal Indiaan, dat hij samen maakte met Arne Sierens. Modern volkstheater over het wel een wee in een Vlaamse volkswijk met een glansrol voor de transseksuele artiest Vanessa van Durme. Later was Platel present met de dansproducties Wolf (2004), Vsprs (2006) en Pitié (2009). Overigens is les ballets C de la B in juni met nog een productie in Amsterdam en wel met de allerlaatste voorstellingen van Gardenia, ook met Vanessa van Durme en een groep Vlaamse travestieten en transseksuele artiesten (van 26 tot en met 28 juni in Carré Amsterdam).


les ballets C de la B


Ook in België zijn het voor de cultuursector onzekere tijden. Eind juni wordt bekend welke gezelschappen op hoeveel subsidie kunnen rekenen. De toekomst van les ballets C de la B is ongewis, nu de Beoordelingscommissie Dans die de Vlaamse overheid adviseert, kritische kanttekeningen bij het gezelschap heeft geplaatst. Alain Platels reputatie is onomstreden, maar men vraagt zich af wat de toekomstperspectieven van het internationaal befaamde gezelschap zijn. Het is overigens voor de derde keer dat er een vrij negatief advies over les ballets C de la B wordt uitgebracht.


Platel: 'Er wordt geadviseerd een deel van onze subsidie in te trekken en de termijn te verlagen van vier naar twee jaar. Ik vind dat onbegrijpelijk. Er is te weinig waardering voor wat les ballets C de la B doet, zeker als je kijkt naar onze internationale successen. Het is om triest van te worden, en tegelijk word ik ook agressief, maar ik moet me inhouden.' Platel kreeg het bericht over het negatieve advies, terwijl hij in Madrid midden in de repetities voor C(H)OEURS zat. Hij heeft al zijn plannen voor de nabije toekomst opgeschort.


Platel: 'Ik loop op mijn tandvlees, ik wil nu vooral rust, de voorbije vijf jaar zijn heftig geweest. Als men mij vraagt 'wat gaat u nu doen?', dan heb ik even geen antwoord. Ik zou komend seizoen een productie gaan maken bij de Münchner Kammerspiele en NTGent maar ook dat heb ik vooruitgeschoven. Hoe pijnlijk ook, maar ik heb op dit moment geen keuze.'


Allesomvattend


'Het enige wat ik aan de pas de deux heb toegevoegd, is de manier waarop het eindigt: in een soort verstrengeling, waarna ze plots opstaan en weggaan van elkaar. Zo moet het eindigen wat mij betreft, zo kijk ik nu eenmaal tegen relaties aan. Ik ben daar in mijn persoonlijke ervaringen tot nu toe ook niet in tegengesproken. Ik heb al meer dan twintig jaar een gelukkige relatie, maar ik heb er niettemin weinig geloof en vertrouwen in dat er zoiets bestaat als een ideale, allesomvattende, allesoverheersende relatie tussen mensen.'


Holland Festival 2012: C(H)OEURS van les ballets C de la B, regie Alain Platel. In Theater Carré van 1 t/m 4 juni. hollandfestival.nl


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden