De dokter rukt op

De moderne legerarts hoeft niet meer achter het front op gewonden te wachten. Met nieuwe soorten verband, speciale rugzakken en mobiele laboratoria kan hij snel eerste hulp verlenen....

De tijd is voorbij dat de medische verzorging op het slagveld pas op gang kwam als de kruitdampen definitief waren opgetrokken. Met snelle mobiele units en nieuwe soorten verband kunnen tijdens een mogelijke oorlog in Irak gewonden veel sneller dan tot dusver worden opgelapt.

Het verschil met het verleden is groot. Was bijvoorbeeld in Napoleons tijd de slag gestreden, dan werden de gewonden per draagbaar afgevoerd naar noodhospitalen achter de linies.

In de Eerste Wereldoorlog kwam ook eerste hulp op het slagveld zelf in zwang, maar het beleid veranderde lange tijd niet wezenlijk. Dat blijkt wel uit de film en televisieserie M.A.S.H. gebaseerd op de oorlog in Korea, maar actueel tot en met Vietnam.

De draagbaar was dan wel vervangen door de helicopter en in Vietnam vlogen daarin ook medische teams mee, maar voor een levensreddende chirurgische ingreep was vervoer naar een noodhospitaal of nog verder nodig. Dat functioneerde prima in een oorlog die zich in een beperkt gebied afspeelde.

De Golfoorlog, elf jaar geleden, leerde de Amerikanen echter een nieuwe les. Bij een conflict dat zich in een veel groter gebied afspeelt, nemen de afstanden van vervoer voor gewonde soldaten, die bovendien deels in kleine eenheden opereren, onaanvaardbaar toe. En juist bij ver vooruit geschoven elite-eenheden vallen veel slachtoffers. Snelle hulp kan dan van levensbelang zijn.

Nog altijd kennen de Amerikanen een uitgebreid systeem van evacuatie van gewonden. Maar anderzijds trekt de medische verzorging in het voetspoor van de soldaten steeds verder naar het front. De noodhospitalen zijn een stuk mobieler geworden, waardoor ze veel dichter bij de gevechtshandelingen kunnen worden gestationeerd.

In een uur zijn ze weer ingepakt en afgevoerd. En de specialistische zorg blijft niet meer tot de (nood)ziekenhuizen beperkt. Artsen en verpleegkundigen reizen met de troepen mee met in hun rugzak mobiele intensive-care units en spullen voor een noodoperatie in een inderhaast opgezet tentje

Volgens technical sergeant Ginger Schreitmueller van de Air Force Special Operations Demand (AFSOD), een van de elite-eenheden van het Amerikaanse leger, kunnen deze medische teams zelfs achter vijandelijke linies zorg verlenen. 'Maar je moet je goed realiseren dat het geen vechtende soldaten zijn. Normaal gesproken zijn het onze para-rescuemen, commando's met een paramedische trauma-opleiding, die het eerst bij de gewonden zijn en die begeleiden naar de medische teams.

'Wat er vooral veranderd is, is dat onze medische teams dichter bij de frontlinie opereren dan ooit tevoren', aldus Schreitmueller. In de praktijk, zo is de verwachting, halveert daarmee de tijd tot een levensreddende operatie.

Juist het eerste uur, zo geldt in de traumazorg, is van groot belang voor de overleving van een gewonde. Wie in dit zogeheten golden hour medische zorg krijgt maakt een goede kans weer levend thuis te komen. Groot probleem daarbij is het bloedverlies. Een kwart tot de helft van de slachtoffers van gevechtshandelingen overlijdt door bloedverlies.

En ook daarvoor lijken de Amerikanen nu beter toegerust dan ooit, zij het dat nog maar een klein deel van de troepen nieuwe verbandmiddelen zal ontvangen. De meeste soldaten moeten het op het slagveld nog altijd doen met het aloude (druk)verband. Bij een slagaderlijke bloeding zijn zij in noodsituaties nog aangewezen op een tourniquet, een slagaderpers die er eigenlijk altijd toe leidt dat het getroffen lichaamsdeel moet worden afgezet.

Inmiddels worden de elite-eenheden van het leger uitgerust met speciale verbandmiddelen die ook de zwaarste bloedingen aan zouden kunnen. Eén daarvan is de afgelopen tien jaar ontwikkeld door het Amerikaanse Rode Kruis in samenwerking met de landmacht.

Om bloedingen snel te stelpen, is dit verband voorzien van twee laagjes gevriesdroogd eiwit: fibrinogeen en thrombine, die worden gewonnen uit donorbloed. Wordt het verband vochtig door het weggutsende bloed dan vormen de beide eiwitten samen fibrine, het basisbestanddeel van de bloedkorst. Samen met het dragermateriaal (dat volledig afbreekbaar is in het lichaam) wordt dan een stevige korst gevormd.

Proeven bij varkens hebben bewezen dat dit verband de bloedstroom binnen enkele minuten kan stoppen. Maar er is ook kritiek. Niet in elk onderzoek kwam dit verband er geod af. De kosten zijn bovendien extreem hoog: ongeveer 1000 dollar per verbandje. Mensen kunnen bovendien allergisch reageren op de eiwitten die erin zijn verwerkt en er is twijfel hoe dit verbandmiddel zich houdt onder zware praktijkcondities, na een paar dagen in een rugzak bij uiteenlopende temperaturen.

Nog duurder is een experimentele injectie met recombinant factor VII, die de bloedstolling in het hele lichaam verbetert. Onduidelijk is of dit in de operatiekamer al beproefde middel toepasbaar is aan het front.

Veel goedkoper is een nieuwe vondst, die met hulp van het leger in korte tijd door de toelatingsprocedure van de FDA is gesleept. Dit verband - Chitosan - heeft als speciale hulpstof een bewerkte vorm van het basisbestanddeel van garnalenvelletjes, het polysaccharide chitine. Het verband hecht zich aan de huid en vormt door een reactie met de rode bloedlichaampjes binnen enkele minuten een afdeklaag. Bovendien is het ontwikkeld voor gebruik onder moeilijke omstandigheden, desnoods door de gewonde zelf. Over de effectiviteit is nog maar weinig bekend.

Volgens directeur James Hensel van HemCon, dat het nieuwe verband op de markt brengt, zijn er geen allergische reacties gevonden, 'zelfs niet bij mensen die overgevoelig zijn voor garnalen'. Vrijdag zijn volgens Hensel de eerste van een paar duizend bandages afgeleverd bij het leger, voor 139 dollar per stuk.

Hij verwacht dat zijn verband ook van groot nut kan zijn bij eerste-hulpdiensten. 'Het verband zoals het nu is, is direct toepasbaar in de ambulance, door de politie of in de traumazaal. We verwachten bovendien dat het op termijn zijn intrede zal doen in de operatiekamer. Voorlopig zijn we echter nog wel acht tot tien maanden bezig met het afwerken van de orders voor het Amerikaanse leger.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden