De dodo stierf als martelaar

WAT IS EEN DODO meer dan een domme, waggelende loopvogel die zich in een mum van tijd liet uitroeien; meer dan een matig gewaardeerd hoofdgerecht voor Nederlandse en Portugese zeevaarders?...

Was het echt die lelijke, decadente vetzak, zoals bioloog Midas Dekkers beschrijft, of zoals Jon Tenniel tekende bij de beschrijving van de dikdoenerige dodo in Alice in Wonderland? Of lijkt hij meer op de in Artis getoonde, fiere, afgetrainde 'gans' met haaksnavel, die duchtig kon bijten?

Opgezet zijn ze er niet meer. Van een vergaan, door insekten aangevreten exemplaar in Oxford werden in 1755 op het laatste moment nog kop en rechterpoot van de brandstapel gered; in Kopenhagen werd in het midden van de vorige eeuw een kop teruggevonden, in Praag doken een paar botten en een snavel op; Londen had ook nog een poot. Het materiaal was zo schaars, dat zelfs openlijk werd betwijfeld of de dodo werkelijk had bestaan.

Het lot van de totale vergetelheid bleef hem echter bespaard. Vanaf 1865 werd de Mare aux Songes op Mauritius drooggelegd. Uit dit moerasgebied kwamen stapels dodo-botten tevoorschijn, wat leidde tot hernieuwde belangstelling.

De dodo werd aan het eind van de 16de eeuw ontdekt door de Portugezen, maar doordat die alle informatie over hun ontdekkingsreizen als staatsgeheim beschouwden, zijn er nimmer gegevens gepubliceerd. Wel is bekend dat ze het eiland Mauritius aandeden, de enige woonplaats van de dodo. Daarnaast leefden er vergelijkbare soorten op de omliggende eilanden Rodrigues en Réunion, de solitair en de witte dodo.

De Hollanders en de Zeeuwen, die probeerden het specerijen-monopolie van Spanje/Portugal te omzeilen, waren juist uiterst mededeelzaam over hun reizen. Zij maakten tijdens de tweede expeditie naar Oost-Indië, die in 1598 uit Amsterdam vertrok, kennis met Mauritius. De gedrukte scheepsjournaals vonden in Amsterdam gretig aftrek.

Toen de eerste vier schepen in 1599 terugkeerden van de verre reis, werd direct een voorlopig verslag uitgegeven, een jaar later gevolgd door een definitieve, uitgebreidere versie. Daarin is een gravure opgenomen die het leven van de zeelieden op Mauritius toont, met op de achtergrond een afbeelding van een dodo en een verklarende tekst: 'Desen Voghel die is so groot als een Swaen, gaven hem den naem Walgh voghel, want doen wij de leckere Duyfkens ende ander cleyn ghevoghelte vinghen, doen taelden wy niet meer naer desen voghel.'

De dodo was niet bijzonder geliefd bij de zeelieden, hoewel het verslag ook vertelt dat de dodo's 'seer tay om eeten waren, doch de maghe met de borst was seer goet.' Ook bij de nadien regelmatig terugkerende Hollandse expedities werden dodo's in grote aantallen aan boord gebracht voor de vers-vleesvoorziening.

De dodo kon niet vliegen - sy ebben alleen ter zyden kleine wiekxkens - en stond argeloos tegenover zijn belagers, maar uit sommige verslagen wordt duidelijk dat het dier wel degelijk flink kon bijten en hard kon lopen.

Dat mocht niet meer baten. Al in het midden van de 17de eeuw is de dodo van Mauritius verdwenen. Opgegeten of bij gebrek aan voedsel gestorven. Veel besdragende bomen waren door de zeevaarders gerooid, en de dodo ondervond waarschijnlijk flinke voedselconcurrentie van de uitgezette varkens, die ook een legsel - de vogels legden slechts één ei - niet zullen hebben versmaad.

Authentieke afbeeldingen van de dodo zijn er nauwelijks. Er werd een hoop gefantaseerd en soms pas jaren later uit herinnering of overlevering opgetekend. Alleen het schetsboek bij het reisjournaal van het admiraalsschip de Gelderland, dat in 1601 afmeert voor Mauritius, staan tekeningen die ter plaatse naar de natuur zijn gemaakt. Ze tonen een wat plompe 'geplukte kip' met stevige poten. Heel anders dan de zware, gezette 'kalkoenen' die Adriaen Pietersz. van der Venne of de Vlaamse, later Nederlandse schilder Roelandt Savery rond 1650 afbeeldde.

Ook Savery heeft authentiek werk gemaakt. Zowel in Praag als in Amsterdam heeft hij een levende dodo gezien, die daar als curiositeit werd gehouden. Savery schilderde een logge, door de poten gezakte vogel, die het archetype is geworden voor de gangbare visie op de dodo, door vele navolgers onbekommerd nagetekend en geschilderd, maar ook gebruikt in de wetenschap.

De eerste skeletmontage met botten uit de Mare aux Songes, uitgevoerd door het Brits Museum in 1866, is gemaakt op basis van een schilderij dat wordt toegeschreven aan Savery. Een van zijn andere schilderijen diende voor een skelet-reconstructie in Parijs.

Over de voorbeelden van Savery schrijft expositie-organisator B. van Wissen in de begeleidende catalogus: '(...) die dodo was door maandenlang transport in kisten of krat, gemaltraiteerd en in elkaar geperst. Bovendien was hij, door verkeerde- en overvoeding een gedrocht geworden. Een in elkaar gedoken, vervette stakker die niets meer had van de dodo uit de natuur, zoals die werd beschreven door de ooggetuigen: onverschrokken, fier, parmantig, en recht overeind.'

Het eerste deel van de expositie in Artis wordt afgesloten met een Amsterdamse dodo-reconstructie: een kloeke, met grijs dons overdekte vogel zonder veel fratsen, gereconstrueerd op basis van het schaarse botmateriaal dat de bezoeker al in ogenschouw heeft genomen.

Na deze stoere dodo, volgt een selectie van oude dodo-afbeeldingen. Dan valt op wat de Amsterdamse reconstructie ontbeert: een staart. Toch noemden de zeevaarders het dier ook dod-aars. '(...) hebben een rond gat/ met twee ofte drie ghekrolde veertgiens daer op.'

'Het is een minimalistische dodo', verklaart Van Wissen. Een stugge, eenvoudige held dus, die stierf als martelaar voor al die andere vogels van Mauritius die door de zeevaarders werden uitgeroeid, maar die minder eeuwigheidswaarde hadden dan de dodo.

Rik Nijland

Het lot van de Dodo; Artis Geologisch Museum (toegankelijk voor bezoekers van Artis); tot 15 november; di. t/m zo. 9.00 tot 17.00 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.