De doden houden hen vast

Hoe is het om iedere dag de moordenaar van je naaste op straat tegen te komen? De inwoners van het Chileense Paine weten er alles van....

De Chileense boer Alejandro Bustos (55) overleefde zijn executie. Het is ook nu, dertig jaar na dato, het verhaal van zijn leven. Bustos vertelt het met de precisie van een bezeten boekhouder. Alsof hij zichzelf nog steeds moet overtuigen van de horrorshow die hij een week na de militaire coup meemaakte.

De boer had het verzoek gekregen zich te melden op het politiebureau. In het dorp waren linkse partijmensen opgepakt. Maar wat had hij te vrezen? Hij was nergens lid van. Op het bureau waar een barbecue aan de gang was van agenten en feestvierende burgers, werd hij evenwel vastgezet, geslagen, uitgekleed, kaalgeschoren en in elkaar getrapt. 'Jullie communisten moeten betalen voor wat je gedaan hebt', schreeuwden ze.

Ver na middernacht werd hij met vier andere arrestanten geboeid in een groene pick-up truck geduwd. Aan de oever van een rivier moesten de slachtoffers op een rij gaan staan. Het was bijna volle maan en Bustos herkende de luitenant van het politiebureau, de kapper, de administrateur van een grootgrondbezitter en veel vrachtwagenchauffeurs onder wie Francisco Luzoro, de rauwdauwer die de wegblokkades tegen de regering van president Allende had geleid. Sommigen hadden het wapen klaar om te vuren. Toen de kogelregen op hen neerdaalde viel Bustos bijna meteen. Hij was geraakt in zijn schouder, maar omdat zijn gezicht geheel onder het bloed zat en hij geen teken van leven gaf, werd hij voor dood gehouden en in de rivier gesmeten.

Alejandro Bustos woont in Paine, een dorp veertig kilometer bezuiden Santiago. Tijdens de dictatuur van Pinochet werden in Paine volgens het rapport van de Waarheidscommissie 71 mensen geëxecuteerd of zijn sindsdien vermist. Daarmee is Paine (ca. 40.000 inwoners) de gemeente met verhoudingsgewijs de meeste slachtoffers. Maar er is nog een reden dat het dorp bijzonder maakt: politie en militairen opereerden in Paine in nauwe samenspraak met burgers.

Iedereen weet wie het waren en de meesten wonen nog steeds in het dorp. Luzoro deed mee aan de executie van Bustos. De taxichauffeur gaf mensen aan en de bakker leende zijn auto uit. De schoenmaker en vele anderen deden ondanks de avondklok mee aan de nachtelijke expedities waarbij mensen van hun bed werden gelicht en afgevoerd. Waarom ze het deden? De Waarheidscommissie en mensenrechtenadvocaten noemen diverse redenen. Ze vereffenden een rekening die ze hadden uitstaan (soms letterlijk), namen wraak of wilden zichzelf bewijzen tegenover de grootgrondbezitters.

Paine was sinds eind jaren zestig een gemeente van conflicten. De landarbeiders waren straatarm, maar hadden dankzij hun organisatievermogen een landhervorming weten af te dwingen. Grootgrondbezitters werden onteigend en honderd arme families, onder wie die van Alejandro Bustos, kregen een perceel toegewezen. Onder de linkse regering-Allende nam de spanning verder toe. Bijna alle slachtoffers in Paine waren arme boeren of landarbeiders.

Paine ligt aan de Panamericana Sur, de belangrijkste doorgangsroute richting Zuidpool. Als ergens Chili's aspiraties voor de Eerste Wereld zichtbaar zijn, is het hier. De weg heeft volautomatische tolpoortjes, viaducten en gloednieuwe tunnels. Asfaltwalsen en bulldozers staan klaar voor nog meer rijbanen. Links en rechts van de Panamericana volgen de succesnummers elkaar snel op: wijngaarden, exportfirma's voor fruit en moderne zuivelfabrieken. Maar als je de afslag neemt naar Paine, ben je na twee bochten terug in de jaren vijftig.

De weg is smal; de huizen zijn zo laag dat je de dakgoot kunt aanraken. Ze zijn vaak van hout. Brandend houtskool is wat je op deze kille winterdagen op straat ruikt. Centrale verwarming is in Paine ongekende luxe. Winkels hebben geen etalage, maar een rolluik; de spoorwegovergang wordt bewaakt door een man met een vlag in plaats van een knipperlicht en handkarren concurreren met vrachtwagens.

Het bloedige verleden wordt op typisch Chileense wijze verwerkt: ieder krijgt ruimte voor protest en indien gewenst een monument en daarmee is de kous af. Op schuttingen staat 'Luzoro Moordenaar' met als afzender een radicale linkse partij. Vroeger hielden de nabestaanden nog wel eens wakes met spandoeken en kaarsen bij moordenaars voor de deur. Zij kregen zelfs een eigen vergaderlokaal met subsidiegeld en in oktober wordt er begonnen aan de bouw van een monument.

Maar op de school wordt 11 september bij de geschiedenisles omzeild. En het woord 'staatsgreep' neemt geen dorpsbewoner in de mond. Men spreekt omfloerst over 'de elfde' of 'de gebeurtenissen van 73'. Tenslotte maken rechtse partijen al decennia de dienst uit in het dorp. Het debat over mensenrechten in Santiago gaat goeddeels aan Paine voorbij en de slachtoffers van de repressie zijn nog steeds straatarm.

Neem Silvia Muñoz (64). De weduwe verkocht de grond die zij bij de landhervorming in 1981 hadden gekregen noodgedwongen aan een gepensioneerde militair. Nadat haar man op een nacht door agenten met mitrailleurs uit bed was gehaald, bleef zij achter met zes kinderen. 'Wie moest de grond bewerken?' zegt ze. Bovendien kreeg ze geen lening meer van de bank om zaaigoed te kopen.

De militair heeft nog negen van dergelijke percelen gekocht. 'De militairen zijn de nieuwe bazen. Alles is net zo als vroeger', constateert Silvia. Bijna net zo. Want tijdens de dictatuur leden ze vaak honger en nu nooit meer, geeft ze toe. Sinds 1991 ontvangt ze namelijk een bescheiden slachtofferpensioen, een van de eerste daden van de burgerregering die Pinochet opvolgde. Omgerekend bijna 250 euro.

Silvia Muñoz woont even buiten Paine. Het onverharde pad waar haar houten huisje staat heet in de volksmond Callejón de las Viudas, Weduwensteeg. In 1973 woonden hier 24 gezinnen, die elk een perceel hadden gekregen bij de landhervorming. Veertien van de 24 gezinnen werden tijdens de dictatuur vaderloos. Silvia's schoonmoeder, de 92-jarige Mercedes Peña Losa, raakte vier zonen, een schoonzoon en een aangetrouwde kleinzoon kwijt.

Silvia: 'In het dorp wisten mensen niet wat er gebeurde of ze wilden het niet geloven omdat met hen zelf niets was gebeurd.' Het sociale isolement is nog steeds niet voorbij. Mensen zijn angstig en conservatief. Silvia is trots op haar kleindochter die in de klas durfde te vertellen wat er met haar oma en haar overgrootmoeder is gebeurd. De klas was pro-Pinochet geweest. 'Dat gaat zonder nadenken. Omdat hun ouders dat overbrengen', gelooft Silvia.

Niet het feit dat niemand is veroordeeld, maar de armoede kwelt haar na dertig jaar het meest. Haar kinderen hebben nooit kansen gekregen, haar schoonvader heeft zich doodgewerkt om zes gezinnen te helpen en haar schoonmoeder en schoonzus werd het huis afgepakt. De moordenaars werden ondertussen alleen maar rijker. Luzoro, de meest fanatieke van de burgers toen, heeft inmiddels een groot transportbedrijf met tientallen koelwagens en een exclusief contract met Soprole, een zuivelmerk. Silvia.: 'Ze hadden al zoveel en nu hebben ze nog meer. Voor ons was er zelfs geen begrip.'

De oude Luzoro woont middenin Paine. Het donkerroze villa-achtig huis met een keurige haag, palmboom en bloeiende klimplanten detoneert in het armoedige centrum. Alle luiken zijn dicht en de bel wordt niet beantwoord. De bakker is overleden. De administrateur is verhuisd. En de andere burgers van de lijst schrikken van vragen. De schoenmaker verschuilt zich achter een niet bestaand gerechterlijk spreekverbod. De ijzerhandelaar die arrestanten in zijn auto vervoerde, moet opeens dringend weg.

'Luzoro is bang', weet Silvia Muñoz. 'Hij heeft altijd een bewaker bij zich. In burger, hoor. Hij wil niet dat het opvalt.' Bustos heeft de transporteur steeds als hij hem tegenkwam 'moordenaar' toegesist. Ook tijdens de dictatuur. 'Ik ben niet bang voor hem', zegt de rossige boer. Silvia heeft dat nooit durven doen. Vooral uit angst dat zij haar oudste zoon zouden meenemen. 'Als je wat kwam vragen, scholden zij ons uit.'

Degene die het meeste contact met Luzoro had, is Sonia Carreno (67). Ze exploiteerde met haar man René een supermarkt. Francisco Luzoro was hun buurman. Sonia: 'We aten wel eens bij hen. Zij kwamen hier over de vloer want we hadden kinderen in dezelfde leeftijd.' Haar man werd in 1973 weggevoerd in een vrachtwagen van de buurman en kwam nooit meer terug.

De laatste keer dat zij de buurman zag was dit jaar bij de onderzoeksrechter. In 2001 besloten de nabestaanden onder aanmoediging van mensenrechtenadvocaten uit Santiago hun zaken opnieuw bij de rechtbank aanhangig te maken. Als verklaringen elkaar tegenspreken, worden getuigen met elkaar geconfronteerd. De transportondernemer had haar een hand willen geven toen hij haar bij de rechter zag. 'Ik geef moordenaars geen hand', had zij van zich afgebeten. Natuurlijk had Luzoro alles ontkend. Sonia verontwaardigd: 'En iedereen in het dorp heeft het gezien.' Toch voelt ze iets van voldoening. Bij de rechter beefde hij als een rietje. 'Hij is zijn rust kwijt. Net als alle anderen die moesten komen.'

Alejandro Bustos werd jaren geleden benaderd door een zeer benauwde burger die aan zijn executie had meegedaan. Het was de administrateur die tegenwoordig een hoge baan heeft bij een fruitexportbedrijf. Hij had Bustos omgerekend 35.000 euro en grond geboden als hij Paine zou verlaten en 'we alles kunnen vergeten'. Bustos weigerde. Een tweede aanbod volgde. De boer piekerde er niet over: 'Bloed van mijn kameraden verkoop ik niet.'

Speelt klasse een rol bij de verwerking van het verleden? Sonia Carreno die tot de elite van het dorp behoort, deed er zeventien jaar over om te begrijpen dat haar man geëxecuteerd was. 'Ik kon niet geloven dat ook gewone mensen zoals hij vermoord werden.' Beelden waren nodig om haar te overtuigen. Toen na Pinochets aftreden als president in de buurt van Paine een graf met geëxecuteerde slachtoffers werd blootgelegd, ging ze er op eigen gelegenheid naar toe. Het waren de skeletten met kleren vol kogelgaten die haar overtuigden. 'Ik moest het eerst met mijn eigen ogen zien. Het geloven was een strijd die ik met mezelf heb gevoerd.'

Vijf voormalige politie-agenten uit Paine en een luitenant-kolonel zitten inmiddels in voorarrest. Sonia is te spreken over de onderzoeksrechter, een gedreven en hardwerkende vrouw. 'Veel rechters zijn nog uit de tijd van Pinochet. Maar zij is een goede.' Maar ze voelt zich verraden door president Ricardo Lagos, een socialist. 'Waarom steekt hij zijn nek niet uit en vraagt hij het parlement de amnestiewet van Pinochet te herroepen?' En: 'Als zij het recht hadden te doden, wat hebben wij dan? Na dertig jaar niet eens het recht om de moordenaars te vervolgen?'

Zoals veel slachtoffers ervaart ze zekerheid over wat er met haar man is gebeurd, uiteindelijk als belangrijker dan veroordeling van de schuldigen. Drie jaar geleden, toen militaire commandanten toezegden informatie te zullen geven, heeft ze de moed opgepakt en is zelf gaan speuren. Met een van haar zonen traceerde ze tientallen van de 130 militairen die destijds dienden in een garnizoen dat assistentie verleende bij de razzia's in Paine. Ze zocht ze allemaal thuis op.

Eén wilde praten. Hij had meegedaan aan de executie van René en de zestien andere arrestanten van dezelfde nacht. Maar hij wist niet wat er met de lijken was gebeurd. Hij werkt nu mee aan het onderzoek. Ze voelt geen enkele haat jegens de man die strikt genomen de kogel kan hebben gevuurd die haar man naar de andere wereld hielp. Ze heeft de ex-militair beloofd zijn naam geheim te houden. 'Het is een eenvoudige man en hij was zo opgelucht dat hij iets voor ons kon doen. Je weet meteen wie slecht is. Velen hadden geen keus. Ze kregen een bevel.'

Silvia Muñoz zegt zelfs geen haat meer te voelen jegens mensen als Luzoro. In tegenstelling tot Sonia heeft zij de hoop op een veroordeling al jaren geleden opgegeven. 'Ze zullen betalen voor hun daden, maar in de hemel.' Zo ziet Alejandro Bustos het ook. Hij weet ook waarom de moordenaars in Paine zijn gebleven. Nee, dat is niet alleen omdat ze zich onaanraakbaar voelden of omdat ze geen netwerk daarbuiten hebben. 'De doden houden hen vast.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden