De doden balsemen?

Thanatopraxie. Daarmee kan het stoffelijk overschot langer toonbaar worden gehouden. Uitvaarders pleiten voor opheffing van het verbod op balseming. Omdat de overledene niet altijd binnen de wettelijke termijn van vijf dagen kan worden begraven....

Leendert Stam uit Kinderdijk, thanatoprakteur: 'Thanato is Grieks voor dood en prakteur betekent bewaarder. Dat is een thanatoprakteur dus eigenlijk: een dodenbewaarder. Ik heb in 1982 in Cannes de benodigde diploma's behaald, omdat het hier eigenlijk niet mag. Daarna heb ik een heel stuk praktijk opgedaan in Parijs, waar ik ook beëdigd ben. Ik doe het nu een keer of twintig per jaar, bij mensen die naar het buitenland worden vervoerd. Thanatopraxie kent twee onderdelen: het bewaren van stoffelijke overschotten en het eventueel herstellen ervan.

'Het bewaren geschiedt door het bloed met een afzuignaald en een pomp uit het lichaam te halen. Vervolgens spuit je met een andere naald de vloeistof erin, alsof het bloed is. Maar het is chemisch, een levend persoon zou er totaal van overlijden. Hoe straffer de vloeistof, hoe langer je zo iemand kunt bewaren. Als je het maar straf genoeg neemt, kan het wel dertig jaar. In elk geval langer dan de wettelijke termijn van vijf dagen.'

Dr M.J. Raven, conservator van de Egyptische afdeling van het Rijksmuseum van Oudheden: 'Balsemen is iets totaal anders dan wat de uitvaartondernemers nu voorstellen. Bij de oude Egyptenaren ging het om het in veertig dagen totaal laten uitdrogen van het lichaam, nadat de ingewanden waren verwijderd. Daar wachten moderne nabestaanden niet op. Het uitdrogen werd bereikt door het lichaam in een mengsel van keukenzout, soda en andere zouten te leggen, die het vocht uit het lichaam trekken.

'Na veertig dagen is het lichaam helemaal verschrompeld en de helft lichter. Je hebt dan gezouten en gedroogd vlees, om het cru te zeggen. Vervolgens begint het insmeren met olie, zalf, hars, bijenwas of mengsels daarvan, die het lichaam afsluiten voor schimmels of bacteriën. Daarna wikkelden de Egyptenaren het lichaam in linnen. Het lichaam moest bewaard blijven, anders had de ziel geen onderkomen.'

I. Filius, beoogd voorzitter van de Vereniging Ondernemingen Uitvaartwezen in oprichting: 'De koelingsinstallaties zijn van dien aard dat drie dagen extra geen bezwaar is. Bovendien is vijf dagen over het algemeen voldoende. Dus de behoefte aan thanatopraxie is niet echt groot. Maar ik heb er geen overwegende bezwaren tegen. Er zit wel een heleboel aan vast. Neem bijvoorbeeld de verzekeringsaspecten. Het langer opbaren van iemand kost geld, daar is de verzekering niet op berekend.'

D. Moll, algemeen directeur Dela uitvaartverzekering en -verzorging: 'Het voordeel is dat een overledene op een gemakkelijke manier, zonder koeling, bewaard kan worden. Bij opbaring thuis moet je met koelelementen werken. Daar ben je dan vanaf. Maar de vraag is wie de thanatopraxie betaalt. Als dat de verzekeraar is, gaat de premie omhoog. En je kunt met de koeling zoals we die nu kennen, goed vooruit.

'Het is natuurlijk ook de vraag hoe de nabestaanden erover denken dat de overledene van alles in de aderen krijgt gespoten. De termijn van vijf dagen is meestal voldoende. Als het langer duurt, is dat meestal omdat familieleden in het buitenland moeten worden opgespoord. Bij ons gaat het om 0,5 procent van het aantal uitvaarten, langer dan vijf dagen is dus meestal niet nodig. En elke extra dag kost 75 tot honderd gulden extra. Ook dat zou meer premie betekenen.'

Marc Jansen, medewerker Oost-Europa Instituut van de UvA: 'Ik zag laatst wat foto's van Lenin vlak voor zijn dood, waarop hij er wat zielig uitziet. In het mausoleum ligt hij er bijna bij als een sterke, jonge man. Door hem te balsemen en op te baren, wilde men een cultus beginnen. Bovendien was er natuurlijk al een grote Lenin-verering. Het werd bijna een niet-godsdienstige religie.

'Elke keer als ik in Moskou ben, ga ik even langs, in de gedachte dat hij er de volgende keer misschien niet meer ligt. Hij maakt de indruk dat hij ligt te slapen. De erewacht is er niet meer, maar hem begraven durft Jeltsin niet. Hij is misschien bang de Lenin-vereerders tegen zich in het harnas te jagen.'

Cees van Raak, auteur van het boek Heden Vredig Ontslapen, Funeraire geschiedenis van het huis Oranje-Nassau: 'Ik vermoed dat de leden van het koninklijk huis iets meer geprepareerd worden dan wij normale stervelingen. Gezien de vele voorbereidingen die aan de begrafenis vooraf gaan, zal het koninklijk lijk wat langer boven de grond moeten blijven.

'Willem van Oranje is gebalsemd, maar van Emma, Wilhelmina en Prins Hendrik weet ik het niet zeker. Zij werden zelf niet opgebaard, maar hun kist werd gesloten getoond. De leden van het koninklijk huis worden bijgezet in het graf in de Nieuwe Kerk in Delft. Daar zijn nog zes plaatsen beschikbaar.'

I. Wubbe, bibliothecaris van de Rijksvoorlichtingsdienst: 'In de Wet op de Lijkbezorging is geregeld dat balsemen altijd kan voor leden van het koninklijk huis. Het is een eigen keuze. Daarover doet de RVD vooraf geen mededelingen. Wilhelmina heeft zich in elk geval niet laten balsemen. Zij vond het onzin, ze wilde naar haar schepper zoals ze op aarde was gekomen.'

Harmen Bockma

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden