De directeur doet in zaad

Een twee drie: een baby. In de wereld van Babydonors International is het heel simpel: eitje, zaadje en klaar. Kwestie van bemiddeling....

Hij had ook autobanden kunnen gaan verkopen.

Het is sperma geworden.

John Michaels, 36 jaar geleden in Aus tra lië geboren uit Nederlandse ouders, laat een lang gerekte lach over het terras van het coc in Amsterdam schateren. 'Dat heb ik gezegd ja, op de radio. Túúrlijk heb ik dat gezegd. Ik ben ondernemer. Het maakt toch niet uit wat je doet? Ze riepen allemaal: je bent commercieel en dit en dat. Daarom heb ik het gezegd, gekscherend. Ik hoef natuurlijk niet per se in de autobanden, het is gewoon leuk om af en toe een kanttekening te plaatsen. Levert met een publiciteit op.'

Hij neemt tevreden slokjes uit het longdrinkglas op het tafeltje voor hem. De zon doet deze namiddag in september nog alsof het hoogzomer is. Michaels lest de dorst in zijn lijvige lichaam met ijskoud kraanwater.

Alles verloopt volgens plan.

'Ik heb nog nooit een bedrijf gehad dat zo'n enorme golf van aandacht en interesse teweeg heeft gebracht', zegt hij. 'Ik doe gemiddeld honderd interviews per week. Na tio naal, internationaal. Mensen vragen: toen je dit bedrijf begon, had je dit verwacht? Nou, ik had wel enige commotie verwacht, maar zóveel commotie, nee.'

Politieke partijen stelden vragen aan de staatssecretaris van Volksgezondheid. De In spec tie voor de Gezondheidszorg deed onderzoek. Artsenorganisatie knmg riep schande en raadde haar leden aan niet met Mi chaels in zee te gaan.

Vooral één specifieke vraag krijgt hij telkens opnieuw toegeworpen, ook vandaag weer, tijdens de bedrijfspresentatie bij ho mo organisatie coc.

'Zijn jullie wel legaal?'

Michaels geníet bijkans van de scepsis. Hij weet, zegt, glimlacht: 'Wij zijn legaal en we werken binnen de Nederlandse en Euro pe se wet.' De inspecteur en de staatssecretaris hebben het zelf gezegd.

Dubbeldik takenpakket

Babydonors International, heet zijn bedrijf. De naam is eigenlijk verkeerd gekozen, want Michaels en zakenpartner Peggy-Sue Figueira doneren allicht geen baby's. Maar een term die het dubbeldikke takenpakket van zijn onderneming adequaat weergeeft, is schier onvindbaar. De naam Babydonors herbergt in elk geval de twee woorden waar het allemaal om te doen is: baby en donors.

'Wij zijn een intermediair tussen sper ma donors, eiceldonors en ontvangers', verklaart Michaels in de spotlights van het halfdonkere dansannex praat zaaltje van het coc. Op de revers van zijn donkere pak heeft hij een stickertje geplakt met daarop zijn naam en de letters ceo. Chief Executive Of ficer. Geen misverstand s.v.p.: hij is het hoogste van het hoogste in het bedrijfsleven, het niveau van Ahold-topman Anders Mo berg.

Zeventig vrouwen en een handvol mannen hebben 7,5 euro neergeteld om de ceo te horen spreken op deze informatiemiddag van 'Meer dan gewenst', de werkgroep voor homoseksuelen die kinderen hebben of willen hebben. Michaels en Figueira, de franchisehoudster voor Neder land en België, vertegenwoordigen 'een ontwikkeling die interessant genoeg is om in de gaten te houden'.

Homoparen

Waar het op neerkomt: Babydonors ziet lucratieve handel in de groeiende behoefte aan kinderen onder homoparen, alleenstaande vrouwen en heterostellen met een fertiliteitsprobleem. Tegen betaling van minimaal 2500 euro gaan 'adviseurs' van Baby do nors voor wensouders op zoek naar een geschikte zaadof eiceldonor. In Nederland of België, maar eventueel ook in verdere buitenlanden, waar Michaels actief franchisehouders werft.

Zodra een donor is gevonden zij moeten zich vrijwillig melden en krijgen hooguit een onkostenvergoeding stuurt het bedrijf hem of haar door naar 'uw eigen ziekenhuis' of 'een onafhankelijk laboratorium' voor een 'uitgebreide screening' op vruchtbaarheid, de 'mobiliteit van het sperma' en seksueel overdraagbare ziekten. Komen hierbij geen problemen aan het licht, dan is de weg vrij voor inseminatie thuis, 'in uw eigen ziekenhuis' of 'via een geaffilieerde privékliniek'.

Obstakels lijken in de wereld van Babydonors niet te bestaan. 'Het is zo gemakkelijk als 1-2-3', schrijven Michaels en Fi gu e i ra op hun website: contact opnemen (1), een 'pakket' kiezen (2) en 'matchen' (3). Voor de liefhebber hebben zij er een vrolijke reeks extraatjes bij bedacht, zoals het gebruik van de dating service, een 'maandelijks e-magazine' en 'kortingen tot 10 procent' op aanverwante Babydonors-producten, waaronder in seminatiekits en reisarrangementen.

'Wij zijn een modern alternatief voor de reguliere spermabanken', zegt Michaels tegen zijn toehoorders in het coc-honk. Figueira: 'Er hebben zich al heel veel donors bij ons aangemeld. En we hebben inmiddels een match kunnen maken tussen een donor en een ontvanger. We wachten nu alleen nog op de eisprong.'

Nogal on-Nederlands ja, kwalificeert José van der Schoor de aanpak van Babydonors. 'In de Verenigde Staten wordt sperma volop commercieel verhandeld', zegt de secretaris van Freya, de patiëntenvereniging voor vruchtbaarheidsproblematiek. 'Studen tes verkopen er hun eicellen om hun studie te kunnen betalen.' Maar dit is Nederland, Európa, en Van der Schoor zou graag zien dat hier andere, zeg maar ouderwetse, normen blijven gelden. 'Kinderen krijgen is niet iets om geld mee te verdienen.'

Volksverlakkerij, luidt het heldere oordeel van Kees de Bruyn, hoofd van de spermabank van het Leids Universitair Medisch Centrum (lumc). 'Die meneer Michaels weet niet waar hij het over heeft. Hij zit gewoon achter zijn computer en probeert geld te slaan uit de ellende van anderen.'

Michaels begrijpt de reacties wel, al heeft hij De Bruyn toch even een mailtje gestuurd met de waarschuwing 'advocaat Moszko wicz' op hem af te sturen indien hij 'onwaarheden' over Babydonors blijft verkondigen. 'Veel mensen moeten aan mij wennen', zegt hij. 'Er wordt hier vaak in hokjes gedacht. Daar pas ik niet in. Ik denk als zakenman liefst buiten bestaande kaders. Als de massa naar links loopt, loop ik naar rechts.'

Halfslachtige donor

Los van de vraag of Babydonors een aanwinst is: er is een markt.

Cijfers! Eén op de zes paren in Nederland heeft problemen om zwanger te raken, meldt patiëntenvereniging Freya. Een deel van hen is na verloop van tijd alsnog in verwachting, maar uiteindelijk blijft 10 procent van de stellen in Nederland ongewenst kinderloos. Dat percentage zal eerder stijgen dan dalen.

Een van de oorzaken is het gapende gat tussen vraag en aanbod in spermadonoren en eicellen. Vooral het aantal zaaddonoren is de laatste jaren drastisch afgenomen, erkent de Nederlands-Belgische Ver eni ging voor Kunst matige Inseminatie (nbvki).

Cijfers! In 1990 telde de vereniging nog 917 donoren. Dit voorjaar waren het er driehonderd, en daarvan was de meerderheid eigenlijk een halfslachtige donor, want 170 mannen stelden hun zaad alleen beschikbaar voor hun eigen behoeftige vrienden in plaats van de gehele kinderwen sende gemeenschap.

'Het komt door die nieuwe wet', zegt Van der Schoor van Freya. Voluit: de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting. Die maakt een einde aan de absolute anonimiteit die de zaaddonor tot voor kort genoot. Hij stond zijn 'materiaal' af zonder de kans te lopen dat zijn biologische kind op zeker moment op de stoep stond. Al leen als hij er geen bezwaar tegen had, kon zijn nageslacht contact zoeken.

Die regel heeft de overheid vorig jaar omwille van het kunstmatige-inseminatie kind omgedraaid. Elk kind moet in principe de gelegenheid krijgen zijn biologische ouder te ontmoeten, tenzij deze zeer zwaarwegende tegenargumenten te berde brengt. De wet gaat volgend jaar juni in, maar de spermabanken hebben zich uit voorzorg alvast aan de nieuwe situatie aangepast; zij accepteren alleen nog donors die hun identiteit willen prijsgeven. Zulke altruïstische types moet je met een lichtje zoeken, en daardoor, zegt Van der Schoor, zijn de wachtlijsten voor wensouders zo gruwelijk lang.

Cijfers! Bij de spermabank van het lumc bedraagt de wachttijd gemiddeld anderhalf jaar. In Arnhem enkele maanden. Gemert: een halfjaar. Zwolle: drie maanden tot een jaar. Bij andere banken is de wachttijd soms meer dan twee jaar als ze al niet zijn gesloten wegens gebrek aan donors. Van de 21 spermabanken die er in 1990 nog in Ne der land waren, zijn er dertien over. Zes daarvan functioneren goed, meldt de nbvki. De rest redelijk of moeizaam.

In deze penibele situatie zeggen wens ouders doorgaans niet: ach, laat dan maar zitten. 'Het ontbreken van kinderen veroorzaakt veel verdriet', zegt Van der Schoor van Freya. 'Kinderen zijn vaak een logisch gevolg van een relatie. Als het niet mogelijk blijkt, leidt dat niet zelden tot gevoelens van rouw.'

Die gaan niet snel over. Lees de Freya-web site er maar op na: 'Nou, vandaag de uitgangsecho gehad, maar helaas pindakaas, er zit weer een cyste', schrijft Bernadette. 'Pot vol koffie. Het is ons ook niet gegund. Ik voel me belazerd en ik heb me dan ook ziek gemeld voor morgen. Ze moeten het maar even zonder mij doen. ff alleen maar in mijn bed liggen en niks doen.'

'De meesten wachten hun wachttijd bij de spermabank rustig af', zegt Van der Schoor. Duizend tot vijftienhonderd stellen worden jaarlijks in Nederland behandeld. 'Sommi gen wijken uit naar België of Dene mar ken, waar de wachttijden korter zijn. En een enkeling bestelt sperma via internet uit de vs.'

Op internet snuffelde ook John Michaels vorig jaar rond toen hij, net neergestreken in Nederland, op zoek was naar een nieuwe business. 'Vooral op Amerikaanse sites zijn er duizenden mensen die naar donors vragen en donors die zichzelf aanbieden aan ontvangers', zegt hij. 'Echt ongelooflijk. Ik keek naar het aanbod in Europa: hebben wij dezelfde soort dienst hier? Er is één website: mennotincluded. Verder is er echt niets. Ik heb gekeken of de vraag in Europa ook zo groot was. Nou, ook hier bleek er vraag naar.'

Van kunstmatige inseminatie wist hij niets. Van zakendoen alles. 'Ik vind het gewoon leuk om een bedrijf op te zetten. Dat is gewoon een hobby van me. Vooral: iets doen dat schijnbaar onmogelijk is en het toch voor elkaar krijgen. Maakt niet uit hoe lang het duurt, wat je ervoor moet doen, wat voor product het is, wat voor obstakels je tegenkomt. Je blijft volhouden. Een pitbullmentaliteit, h. Vasthouden en niet meer loslaten. Daar krijg ik een kick van. Dan voel ik de adre naline stromen.'

Heel snel heel groot

Hoe dat zo komt, wil hij 'om privacyredenen' niet kwijt. Maar wat zijn professionele achtergrond betreft: hij studeerde businessmanagement in Perth, richtte in Australië al eens 'een stuk of zes, zeven franchisebedrijven en import-exportondernemingen' op en kwam in september 2001 met zijn vrouw in Nederland. Michaels' zakenportefeuille bevatte onder meer een nationale keten van schoonmaakbedrijven en een onderneming die in Ethio pië 'tasjes, haarclipjes, lederen kruiskettingen' kocht en daarmee in Austra lië langs de deuren ging. Zoiets als colportage inderdaad, 'maar dat is daar niet verboden'.

Wat hier even van belang is: vooral franchisebedrijven hebben zijn interesse. Daar mee kun je heel snel heel groot worden. Kijk naar McDonald's. Je richt een bedrijf op, verkoopt het prikkelende bedrijfsconcept voor een prettig bedrag door aan franchisehouders en met een beetje geluk is de waarde van de onderneming binnen de kortste keren drie, vier keer gestegen. Dat lijkt Michaels wel wat. 'Ik zet bedrijven op en als het ene bedrijf loopt, ga ik met het andere verder.'

Op zoek naar licentiehouders voor Baby do nors International, plaatste hij eerder dit jaar dus een advertentie in Franzine, een vakblad voor franchise-ondernemers.

Peggy-Sue Figueira hapte toe.

Buitenstaanders

'Als u hier even plaatsneemt dan informeer ik even.'

Babydonors heeft een receptioniste.

'Loopt u mee?'

Het kantoor op de derde verdieping van het luxueuze bedrijfspand in Amsterdam Slo ter dijk oogt alsof het gisteren is opgeleverd. Geen stapels papier, geen koffiebekertjes, geen rondslingerend schrijfgerei. Wel twee lege bureaus, een lege kapstok, een rond gesprekstafeltje in de hoek en aan de muur een heel erg neutraal schilderij van een zeilboot.

Figueira (38) heeft haar laptop opengeklapt en staat in haar mobiele telefoon te praten terwijl ze met haar knie de bureaustoel een beetje heen en weer laat draaien. 'Ga zitten', gebaart ze.

Dit is niet het kantoor van Babydonors. Figueira en Michaels huren de kamer op uurbasis, voor interviews of andere afspraken die vragen om een representatieve omgeving. Hun echte kantoor is thuis, en daar is het verboden toegang voor buitenstaanders. De receptioniste in Sloter dijk schakelt telefoontjes telkens door naar hun gsm.

'Ik denk dat John en ik enigszins verschillend in dit bedrijf staan', zegt Figueira. 'John benadert het vooral van de zakelijke kant. Ik meer van de emotionele. Het staat voor mij heel dichtbij.'

Goed, qua opleiding komt ze uit dezelfde hoek als Michaels. Ze studeerde marketing en management in Zuid-Afrika, waar ze tot haar 27ste woonde. Maar belangrijker is dat ze het allemaal zelf heeft meegemaakt. 'Drie en half jaar ben ik bezig geweest om zwanger te raken. Van 1994 tot en met 1997. Samen met mijn vriendin. Het is niet gelukt. Het ging heel moeizaam. Spermabanken wilden wel insemineren, maar ik moest eerst zelf een donor vinden. Ik had geen enkele controle over de situatie. Uiteindelijk ben ik ermee gestopt. Het werd geestelijk te veel.'

Met Babydonors wil Figueira 'iets belangrijks doen voor de maatschappij'. Het bedrijf kan zó veel toevoegen aan de bestaande praktijk, waardoor zó veel meer mensen kunnen worden geholpen. Door betere begeleiding van de wensouders. Door betere werving van donors. 'En door te werken met vers sperma.'

Dit is een linke opmerking. Vers sperma is minder fris dan de term impliceert. Het komt weliswaar rechtstreeks van de producent en verkeert daardoor in zijn beste staat, maar er kleeft een groot probleem aan: het is mogelijk besmet. Zelfs als de donor is onderzocht op overdraagbare ziekten, stellen medici, is vers zaad onbetrouwbaar. Dat komt: besmetting met hiv is soms pas na zes maanden vast te stellen. Op het moment van de zaaddonatie is dus lang niet met zekerheid te zeggen of de donor onbesmet is. Sper ma banken hebben vers sperma daarom taboe verklaard. Zij werken uitsluitend met ingevroren zaad.

Invriezen

Figueira zegt dan: 'Het is aan de ontvanger om dat risico te nemen.' Ze moet wel. Babydonors kan zijn klanten enkele weken na de oprichting nog bar weinig andere mogelijkheden bieden. Ingevroren zaad is uitsluitend verkrijgbaar via de reguliere spermabanken, en die weigeren vooralsnog met commerciële donorbemiddelaars in zee te gaan. 'Waarom zouden wij sperma van hun donoren moeten invriezen?', vraagt Kees de Bruyn van de Leidse zaadbank zich af. 'Do no ren kunnen toch ook rechtstreeks naar ons komen? Daar hoeft Babydonors helemaal niet tussen te zitten.'

Daarom: vers zaad. Figueira wacht nog op toestemming van het ministerie van Volks gezondheid, maar wie weet kan ze haar eerste klanten ermee helpen. 'Zij zien er wel wat in.' Het is half september, twee weken na de oprichting van het bedrijf: de eerste Baby do nors-bevruchting lijkt er keihard aan te komen.

Maar het gaat fout. Donderdag 25 september arriveert een e-mail van John Mi chaels. 'Omdat Peggy-Sue zonder toestemming bepaalde diensten heeft aangeboden in Nederland aan een cliënt en zij haar zakelijke verplichtingen niet na wilde komen is zij vanaf vandaag niet meer langer verbonden aan het bedrijf.'

Figueira heeft haar klanten vers zaad aangeboden, licht Michaels even later toe in het Sloterdijkse ad-hockantoor. Terwijl het ministerie van Volksgezondheid nog niet eens heeft erkend dat dit wettelijk is toegestaan. En terwijl bovendien de Babydonors-website meldt dat de mogelijkheid van thuisinseminatie (met vers zaad) niet wordt aan geboden in Nederland en België. 'Het was duidelijk schade toebrengen aan het bedrijf.'

Ook is Figueira hem nog steeds duizenden euro's schuldig voor haar licenties voor Neder land en België, zegt hij. 'En ze heeft de telefoon niet beantwoord. Gewoon overdag de telefoon niet beantwoord! Dat kan niet. Dat is de snelste manier om je klanten kwijt te raken. Ze heeft wel gemaild, maar je kunt niet een bedrijf runnen met alleen e-mailtjes.'

Verbijsterd

Figueira reageert verbijsterd als ze de beschuldigingen hoort. Zij heeft haar eerste matchkoppel géén vers zaad aangeboden, benadrukt ze. 'Juist omdat ik geen zekerheid had over de wettelijke toestemming. Om die reden wilde ik alleen mailen met John Mi chaels, en niet bellen. Ik wilde van hem zwart op wit hoe het nou zat met dat verse sperma, want we hadden geen enkel alternatief. En het ministerie had in elk geval niet gezegd dat het níet mocht. Als er alsnog toestemming zou komen, zouden we snel moeten handelen, want de vrouw van de ontvangende partij had bijna haar eisprong. Maar John mailde niet. Hij belde alleen maar.'

Figueira zocht daarom zelf contact met de Inspectie voor de Gezond heidszorg. Zou zij de wet overtreden als ze het verse zaad van de donor naar de vrouw met de eisprong zou brengen? Ja. Babydonors zou op dat moment immers niet slechts bemiddelen maar letterlijk handelen in zaad, en dat is verboden. 'Via een onafhankelijke koerier had het wel gemogen', zegt Figueira. 'Maar die hadden we niet. Dus ik heb die mensen gebeld en de zaak afgeblazen. Ik heb geen zin om aangeklaagd te worden.'

Ze verwijt Michaels ineens de vermoorde onschuld te spelen. Nu meldt hij dat ze zich verre moeten houden van vers zaad, maar Fi gueira toont ook een uitgeprinte mail waarin haar compagnon letterlijk meldt: 'Ik denk dat we gewoon moeten beginnen met het leveren van vers sperma, want als we moeten wachten op mevrouw De Boer (van de In spec tie voor de Gezondheidszorg red.) zou het nog zes maanden kunnen duren.'

Zaad per koerier

De dag na de afgezegde inseminatiepoging stuurde Michaels zelfs een bericht waar in hij Figueira met zoveel woorden verwijt de klanten voor het bedrijf te hebben verloren. 'Je zou het stel een brief hebben kunnen laten ondertekenen waarin ze verklaren vrij te zijn van soa's op het moment dat ze het zaad ontvingen. () Het zaad zou opgehaald en binnen een uur bezorgd kunnen worden door een gewoon koeriersbedrijf (dat hoeft niet te weten wat er in het pakket zit)', staat in de print van de mail.

Figueira zucht. 'Het interesseert hem geen barst dat die mensen een mogelijk risico lopen. Je kunt toch niet zomaar vers zaad aan een koeriersdienst meegeven? Dat moet op lichaamstemperatuur worden bewaard en binnen een uur worden ingebracht. John wil gewoon snel geld zien. Hij vroeg me de hele tijd hoeveel mensen zich hadden gemeld en of ze al hadden betaald. Waarvoor zouden die mensen moeten betalen? Ba by do nors biedt veel aan, maar heeft feitelijk helemaal niets. Spermabanken willen niet met het bedrijf samenwerken en hij heeft ook geen privékliniek gevonden. Terwijl op de website wel staat dat donors van tevoren in zo'n lab worden getest.'

In het pseudo-kantoor van Babydonors laat de ceo zich niet ontmoedigen. 'Er hebben zich al mensen gemeld die interesse hebben voor een licentie voor heel Europa', snoeft Michaels. 'En ik heb iemand die voor heel Amerika een licentie wil kopen. Dus we zijn flink aan de weg aan het timmeren. Daarnaast ben ik op internationaal niveau bezig met een bedrijf dat zich bezighoudt met klinisch-genetische onderzoeken. Dat zal een extra dimensie aan onze onderneming geven.

'Ik heb de visie om het allergrootste internationale bedrijf te worden op fertiliteitsgebied. Dat gaat ook gebeuren. Door alle voorbereidingen die ik tref, alle contacten die ik leg. Ik denk trouwens dat ik deze ruimte ga huren. Nu huur ik het per uur, maar ik zit hier toch al de hele dag, dus dan kan ik het net zo goed voor de hele maand huren.

'Ben ik nog goedkoper uit ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden