Analyse

De dingen zijn hier goed geregeld, zolang er niets gebeurt

 Drukte aan de aan de weg met auto’s van schaatsers richting de Loosdrechtse Plassen.  Beeld  Freek van den Bergh / de Volkskrant
Drukte aan de aan de weg met auto’s van schaatsers richting de Loosdrechtse Plassen.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Een epidemie en een paar dagen vorst brengen de weeffouten van het Nederlandse organisatiemodel onbarmhartig aan het licht. Onze logistiek is geënt op het voorzienbare en niet op het onvoorstelbare. Met alle akelige gevolgen van dien.

Wie meende dat de Nederlandse overheid zichzelf voorbeeldig heeft georganiseerd, is onderhand wel van die illusie beroofd. De compensatie voor de slachtoffers van de gas-aardbevingen in Groningen komt maar niet van de grond. De Toeslagenaffaire – deze week opgewaardeerd tot thema van een parlementaire enquête – is een organisatorisch en politiek moeras. Het vaccinatieprogramma kwam traag en aarzelend tot stand (al lijkt het nu op stoom te zijn gekomen) en werd onder politieke en maatschappelijke druk herhaaldelijk omgegooid. De gezondheidszorg liep snel tegen zijn grenzen aan. En dan is er nog de winter, die in de top 10 van strengste winters zal ontbreken maar die er nochtans toe leidde dat het treinverkeer al dagen ernstig ontregeld is, dat vuilnis niet kan worden opgehaald, en dat de krant – voor het eerst sinds mensenheugenis – niet werd bezorgd.

Gezakt voor de stresstest

Ongetwijfeld zal het regeringsbeleid tijdens de coronajaren 2020 en ’21 in de toekomst het voorwerp zijn van een nieuwe parlementaire enquête, en van talrijke wetenschappelijke studies. Maar nu kan al zonder vrees voor voorbarigheid worden vastgesteld dat Nederland voor de stresstest is gezakt. Nederlanders plachten te schamperen over de Duitse organisatiedrift (steevast als Gründlichkeit vertaald) en keken meewarig naar Belgisch houtje-touwtjebeleid of naar improvisatie als kern van het Britse organisatiemodel. Tegen de realiteit van winterkou en corona is die zelfgenoegzaamheid echter niet bestand.

Het Nederlandse succes was in zekere zin cosmetisch: wie Nederland vanuit de lucht nadert (op een wolkeloze dag) of wie zich er over de snelwegen verplaatst, ziet een keurig aangeharkt en bedrijvig land. Maar voor de logistiek van dat land geldt hetzelfde als voor zijn landschap: zij is aan de tekentafel ontworpen, en ze raakt snel ontregeld bij gebeurtenissen die niet zijn opgenomen in protocollen en rekenmodellen. De Deltawerken vormen een zeldzame uitzondering op die regel: ze gelden dan wel als oer-Nederlands, maar zijn on-Nederlands in die zin dat hun aanzienlijke kosten werden gerechtvaardigd met een verwijzing naar worst case scenario’s waar de rekenmeesters doorgaans niet van uitgaan.

Het onvoorstelbare

De Nederlandse logistiek is geënt op het voorzienbare en niet op het onvoorstelbare. De eventualiteit van een weekje matige tot strenge vorst is voor ProRail geen reden om tot de aanschaf van dure, vorstbestendige voorzieningen over te gaan. Het toeslagenstelsel was geënt op een negatief mensbeeld, maar niet op de eventualiteit van ongewenste neveneffecten. En het stelsel van gezondheidszorg was niet ingericht op de mogelijkheid van een pandemie – die een kordate centrale aanpak vergt.

En is een strategische keuze eenmaal tot beleid gestold, dan komt men daar niet zo snel op terug. Misschien is dat wel een eeuwenoude constante in Nederlandse toekomstscenario’s. Nederland legde zich te ruste op ‘het kussen van de neutraliteit’ toen het zich allang van de agressieve bedoelingen van nazi-Duitsland had kunnen overtuigen. En het waande zich (zeker voor enige tijd) veilig achter de Hollandse waterlinie toen de oosterburen zich niet aan ons draaiboek hielden.

Afstand bedenkers en uitvoerders

Maar in een meer recent verleden liggen overtuigender verklaringen besloten voor de geringe wendbaarheid in uitzonderlijke situaties, denkt een oud-topambtenaar die alleen anoniem zijn licht over de materie wil laten schijnen. Sinds de jaren negentig is de afstand tussen de bedenkers en de uitvoerders van regels aanmerkelijk vergroot – omwille van de doelmatigheid, in feite vaak een bezuiniging. In die tijd zijn de meeste uitvoeringsorganisaties ontstaan waarop de politiek nu zo moeilijk greep krijgt: de Belastingdienst, de IND, de Dienst Uitvoering Onderwijs, de UWV en vele andere.

Die uitvoeringsorganisaties zijn zo ver van de wetgevende macht (de volksvertegenwoordiging) en van de departementen komen af te staan, dat de uitvoering verwaarloosd is bij het vaststellen van de wet- en regelgeving. ‘Wetten en regelingen zijn het resultaat van uitputtend overleg tussen politici en ambtenaren, die ook nog eens door lobbyisten worden gesouffleerd. De nodeloos ingewikkelde regelgeving die daaruit voorkomt, wordt tenslotte naar de directeur van een uitvoeringsorganisatie doorgeschoven met de opdracht: ‘Regel het maar’.

Over de heg gooien

De politiek heeft geen zicht op de uitvoeringsorganisaties, en is er eigenlijk ook niet in geïnteresseerd, denkt de oud-topambtenaar. ‘Ze gooit voortdurend dingen over de heg naar de uitvoeringsorganisaties: bezuinigingen, nieuwe taakstellingen, regelingen die een herhaling van de Bulgarenfraude moeten voorkomen. Maar met de uitvoerbaarheid houden de opdrachtgevers zich hoegenaamd niet bezig. Nieuwe regelingen worden weliswaar aan een uitvoeringstoets onderworpen, maar ik heb nog nooit meegemaakt dat die toets tot substantiële veranderingen heeft geleid.’

In ongewone tijden komen de tekortkomingen van het Nederlandse organisatiemodel onbarmhartig aan het licht: uitvoeringsinstanties die met rigide protocollen werken om aan de hun opgelegde taken te kunnen voldoen, ambtenaren die geen initiatieven durven te ontvouwen uit angst daarmee het beleidsterrein van een andere ambtenaar te betreden, een minister van Volksgezondheid die met 17 partijen moet overleggen over de vaccinatieprocedure.

Misschien kunnen aan het Nederlands organisatiemodel argumenten ter ontkrachting van complottheorieën worden ontleend. Die stoelen tenslotte op de gedachte dat talloze mensen gedurende een lange reeks van jaren een boze schijnwerkelijkheid in stand houden. Nederland zou tot zo’n krachttoer bij benadering niet in staat zijn. Gelukkig maar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden