Column

De dijk heeft geen mascara nodig, de dijk moet wat vertellen

Verdomme Daan, dit is een ding, geen dingetje.

De Afsluitdijk, blind aan één oog Beeld .
De Afsluitdijk, blind aan één oogBeeld .

De Afsluitdijk heeft veel gezichten, maar een 'sjieke oprijlaan' heb ik er nooit in gezien. Een oprijlaan is een voorbode van iets moois, en de dijk gaat nergens heen. Je moet per se naar Den Oever willen voor de visafslag, of naar Zurich voor het truckersrestaurant - verder is het er vooral hard doorrijden. De Afsluitdijk wordt gepimpt en dan gaan mensen rare dingen zeggen: 'sjieke oprijlaan' komt van een provinciebestuurder, blij met een spiegelsteen.

De kunstenaar Daan Roosegaarde, die zelf licht geeft, gaat de dijk met retroreflecterende verf voorzien van 'een subtiele tweede laag van licht en interactie', een 'bijna zen-achtige lijn', plus energievliegers, een zeevonkvijver en spiegelstenen. Hij noemt het 'techno-poëzie' en de minister betaalt er dertien miljoen euro voor; een schitterende overwinning van de kunst op de politiek.

M'n ouwe trouwe dijk is het meer dan waard, want nu stelt hij vaak teleur. De Afsluitdijk is blind aan één oog: om de Waddenzee te zien, moet je erop klimmen. De dijk is lomp en recht en lawaaiig, precies zoals de Nederlanders zijn. Een paar extra grote gaten erin ook graag, want het IJsselmeer sterft en moet aan de beademing.

Pimp my Afsluitdijk - Daan heeft alvast een spiegelsteen achtergelaten tijdens een perspresentatie. Maar bij het monument weet niemand waar die is. Wel is hier de grijze golf aanwezig, met een stoet aan SUV's en campers, de generatie van na de dijk, de welvaartsgeneratie. Ze komen voor het standbeeld van de grote ingenieur Lely, maar interessanter is dat van de steenzetter, een mannetje met een hagedishuid dat horig bukt - duizenden steenzetters bouwden de dijk, twaalf uur per dag, en veel gingen kapot. Dat beeld past twintig keer in de grote Lely. Zijn billen glimmen omdat er steeds toeristen zijn die het leuk vinden hem daar aan te raken en op te wrijven, grappig voor de foto - zo worden de steenzetters opnieuw genaaid.

De spiegelsteen is elders, zegt iemand, die is in Breezanddijk.

Joris Ivens' Nieuwe Gronden is een machtige documentaire over de Afsluitdijk. Hij begint als liefdes- en eindigt als oorlogsverklaring; in een halfuur gaat het van overheidspropaganda naar zware politieke kunst. Ivens werd, net als Roosegaarde, keurig betaald door het ministerie en monteert eerst opbouwende strijkjes onder een enthousiaste verteller: 'de mooiste onderneming van dezen aard in de wereld!', 'en weer zijn de dijkarmen elkaar genaderd!' Maar ineens stelt hij scherp op de ellende die de dijk veroorzaakt, de kapotte lijven van de steenzetters, het graan van het nieuwe land dat niet wordt gebruikt om armen te voeden maar om de rijken te laten speculeren.

Een spiegelsteen van Daan Roosegaarde: blingblingbasalt Beeld .
Een spiegelsteen van Daan Roosegaarde: blingblingbasaltBeeld .

Met donderend geraas wordt Ivens communist. Uit stand. De verteller ontsteekt in woede en schreeuwt zijn zinnen, de muziek apocalyptisch: 'Ons graan verrot op de velden!' En je ziet de arbeiders hun graan in zee storten omdat het niks waard is, hun werk niks waard, de dijk niks waard: 'wij stikken in het graan. WIJ STIKKEN IN HET GRAAN!'

1933. En Daan? Die doet zijn dingetje. Die gaat met licht aan de slag terwijl iedere nachtzeiler weet dat je geen licht moet maken in het donker want dan zie je niks. Een kwartmaan is genoeg om rond de dijk te navigeren en zelfs zonder maan is ie altijd present. De dijk maakt geluid, Daan, vooral 's nachts; hij gromt, hij blaast, hij komt met honderddertig per uur voorbij - dát is techno-poëzie.

Breezanddijk heeft twee werkhavens, een benzinepomp en antennes als een rendiergewei. Er is ook een camping met oude koopcaravans. Feitzen Zijlstra vertelt er over de wilde tijden hier, 'man man man', maar verwijst voor de spiegelsteen door naar Kornwerderzand. Daar komt een nieuw 'beleefcentrum', ook voor de duizenden Chinese toeristen waar de dijk op wacht.

De steenzetter bukt horig, zijn billen gepoetst door toeristen Beeld .
De steenzetter bukt horig, zijn billen gepoetst door toeristenBeeld .

Maar tussen stapels basalt geen spoor van een spiegelsteen. Je moet terug naar Breezanddijk, zegt Jacob, door de provincie aangesteld als voorlichter in de verlaten expositieruimte. Breezanddijk, de 'zoute kant': een vlakke zee, roestbruine pijpen en daar zie ik 'm ineens glimmen in een afgelegen aftakdijkje. Een spiegelsteentje. Een zilveren tand in het rotte gebit van een rapper: blingblingbasalt. Eén steentje in die onophoudelijke hoop Nederlandse geschiedenis.

Verdomme Daan, de Afsluitdijk is een ding, geen dingetje. De dijk heeft geen mascara nodig, geen lasershowtje met discoballen en spiegelsteentjes: de dijk moet wat vertellen. Die is van bloed en basalt. Die maakte van Joris Ivens een communist! Die heeft grote gebaren nodig, leuzen gekalkt in retroreflecterende verf, opdoemend uit het duister, hard als vuistslagen. Doe dat, nu het nog kan. Wij stikken in het geld. WIJ STIKKEN IN HET GELD!

Reageren? t.heijmans@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden