REPORTAGE

'De derde verdieping werd de begane grond'

Tientallen doden, honderden gewonden en duizenden daklozen. Wat is de oorzaak van de verwoestende explosie in de Chinese havenstad Tianjin? De autoriteiten zwijgen. 'Wegwezen. Het is levensgevaarlijk.'

Een uitgebrande brandweerauto op de plek waar de enorme explosies in Tianjin plaatsvonden op 13 augustus 2015. Beeld anp

Volkomen verdwaasd zit een dertiger met een linnen tas op zijn schoot langs de kant van Avenue Nummer Vijf. Hij reageert niet op de vraag hoe hij heet, maar vertelt in plaats daarvan spontaan over de krioelende inhoud van zijn rode tasje. 'Wil je mijn schildpadjes zien? Het zijn er drie, anderhalf jaar oud. Ik kon ze moeilijk achterlaten in mijn vernielde huis.'

Hij is tegen middernacht met zesduizend anderen uit zijn woning gedreven door drie explosies in de Binhai Nieuwe Economische Ontwikkelingszone, zoals het reusachtige industriegebied ten oosten van de havenstad Tianjin heet. De wijken in een straal van tien kilometer rond het rampgebied kregen een schokgolf te verwerken met het effect van een aardbeving van bijna 3 op de schaal van Richter per explosie.

Hoeveel slachtoffers bij de industrieramp zijn gevallen is donderdag nog onbekend - er zijn in de middag 50 doden geteld en 520 gewonden, onder wie tientallen in kritieke toestand. Maar er zijn ook nog zeker tientallen vermisten onder de duizend brandweerlieden die zijn ingezet voor het bluswerk. Of de branden zijn gedoofd, is ook niet zeker. Laat staan dat bekend is wat er precies aan gevaarlijke stoffen in rook is opgegaan.

Beeld ap

Shock

Wel is zeker dat Tianjin in shock verkeerd. Veel gewonden stonden met hun smartphone tegen het raam van hun hoogbouwflat het eerst brandje te filmen dat ze aan de horizon zagen schemeren. Op hun video's, verspreid via Chinese sociale media, explodeert de fik ineens in reuzenpaddenstoelen van vuur. Op een zo'n filmpje duwt de schokgolf de maker met mobieltje en al de kamer in, omgeven door een regen van glasscherven.

Op een oplegger van een truck klampen donderdag migrantenarbeiders zich vast aan bundeltjes met dekbedden en thermosflessen. Ze vertrekken meteen. Afkomstig uit een arme bergstreek van de West-Chinese provincie Sichuan werkten ze in Tianjin in de bouw. 'We gaan terug naar ons dorp. Door de verwoesting hebben we geen werk meer, dus we hebben hier niets meer te zoeken', zegt een jonge kerel.

TNT

De Chinese Aardbevingsdienst heeft donderdag gezegd dat de hevige tweede explosie in de haven van Tianjin een kracht had die vergelijkbaar is met een ontploffing van 21 ton van de springstof TNT. De explosie was daarmee zeker vier keer zo zwaar als de grootste klap bij de vuurwerkramp in Enschede, die een kracht had van 4 tot 5 ton TNT. In 2000 vielen daar 23 doden en zo’n 950 gewonden; de wijk Roombeek werd weggevaagd.

Toch zijn de explosies in Tianjin niet de zwaarste industriële ontploffingen uit de geschiedenis. In 1921 ging op een terrein van BASF in het Duitse Oppau een silo met gevaarlijke stoffen de lucht in, die een geschatte kracht had van minstens 500 ton TNT. De klap was bijna 300 kilometer verderop te horen. Er vielen meer dan 500 doden bij.

Schade

Hoe groot de economische schade is van het afbranden van uitgestrekte havengebieden valt niet te overzien. Er zijn alleen surrealistische details. Honderden nieuwe auto's, zwartgeblakerd en gedeukt op een parkeerplaats van een autohandelaar. Zeecontainers, nog heel of in stukken, die zijn weggeblazen door de explosie en op de vreemdste plaatsen neerkwamen.

Het onderkomen van de arbeiders in Tianjin bestond uit prefabhuizen, waar niets van over is. 'Ik lag op de derde verdieping, maar na de ontploffing was dat de begane grond', zegt een vrouw. Wat er met de mensen in de verdiepingen onder haar is gebeurd, weet ze niet. Een forse kerel in hemdsmouwen: 'We renden met blote voeten naar buiten. Ik dacht dat het een aardbeving was. Of een kernbom.'

Niet ieder van hen heeft een mondkapje op. Niet iedereen heeft een schoon verband voor de snijwonden. De een loopt met bloedende benen, de ander vergaapt zich aan foto's van een afzichtelijk verwrongen stuk container ter grootte van een minibusje. Dit zijn de klassieke slachtoffers van de industriële rampen waar China berucht om is: migrantenarbeiders, die vlak naast of zelfs op hun werk in bouwputten of fabrieken wonen.

Beeld ap

Urbanisatiepolitiek

Tien jaar geleden waren zij, naast de hulpverleners, waarschijnlijk de enige slachtoffers geweest, maar de Chinese urbanisatiepolitiek heeft de middenklasse naar de lege plekken tussen industriegebieden en steden gebracht. En dus lopen tussen die getaande, gespierde boerenwerkers ook de bewoners van de Chinese variant op de Vinexwijk: keurig geklede koppels met spulletjes die ze uit hun verwoeste woning hebben mee gegrist.

Een rolkoffer met Hello Kitty-logo, een golden retriever, en de schildpadden. De reptieleneigenaar wijst naar zijn appartement - een van de tienduizenden kapotte sponningen in een roestbruine gevel van een gloednieuwe woontoren, waarvan verderop nog twintig kopieën staan inclusief hek en groenstrook. Dit is dan maar een enkele wijk in Binhai, waar in totaal 2,6 miljoen mensen wonen: als het misgaat in zo'n Chinees industriegebied met aangrenzende nieuwbouwstad is het aantal getroffenen meteen heel groot.

Niemand mag naar huis, want het is niet uitgesloten dat hier en daar nog een stuk loszittend glas of kozijn naar beneden valt. 'Ik wacht op familie die me naar een hotel in het centrum brengt. Iedereen zegt dat het hier onveilig is', aldus de schildpaddenman.

Beeld ap

De kans dat de ramp grotere gevaren brengt dan een stuk glas, blijkt in de namiddag ineens levensgroot. Dan wordt bekend gemaakt dat er een speciaal crisisteam is opgericht door het Chinese leger. Het is gespecialiseerd in biologische, chemische en nucleaire rampen en gaat met 214 man op de rampplek aan de slag. De mededeling doet schrikken, nadat er de hele ochtend geruststellende informatie op de radio is uitgezonden: 'De lucht in het rampgebied is gewone smog, blijkt uit metingen. Nu snel naar het hot topic van de dag: betaalt u boetes voor verkeersovertredingen op tijd, of te laat? Bel nu en praat mee over dit onderwerp!'

De bedrijfsleiding van de privéfirma waar de brand begon, Ruihai Logistics, is 'onder controle' - dat wil zeggen dat het verhoor over de inhoud van de loodsen in gang moet zijn. Ruihai Logistics heeft een vergunning voor opslag van gevaarlijke stoffen en slaat jaarlijks een miljoen ton over. Er lagen waarschijnlijk cyanide en aanverwante chemicaliën in de loodsen, maar die informatie geven autoriteiten niet vrij. Wel zet de gewapende politie steeds meer wegen af. 'Wegwezen. Het is levensgevaarlijk hier.'

Beeld epa

Hoe ging correspondente Marije Vlaskamp te werk?

Toen ik 's ochtends vroeg aankwam in het rampgebied kon ik eerst vrij makkelijk rondlopen. Bepaalde straten waren afgezet en de agenten wezen me er vriendelijk op dat het voor mijn eigen veiligheid was. Toen vond ik een straat waar ik wel vrij in kon lopen en met de bevolking kon praten. Ik wist vrij dicht bij de rampplaats te komen, maar toen sloeg de stemming om. Gewapende agenten stuurden ons met nogal duidelijke bewoordingen weg.

Je neemt eerst aan dat het om je eigen veiligheid is - we weten immers nog niet wat er allemaal is verbrand daar - maar toen we bij de opvanglocatie voor getroffen bewoners kwamen bleek dat de propaganda-autoriteiten hadden opgetreden. We mochten de opvang niet in en werden samen met de Chinese collega's weggestuurd.

Het was Chinese journalisten verboden met buitenlandse journalisten te praten en de verslaggevers werden terug naar hun redacties geroepen om daar te wachten op verdere instructies van de propagandakanalen van de Chinese Communistische Partij. Zelfs de plaatselijke rampenzender van Tianjin, die volledig paraat stond, mocht niet live gaan. Het leger was aanwezig, zoals altijd met grote calamiteiten, en de gewapende politie. Die zorgen dan wel dat die instructies worden nageleefd.

Zo gaat het bijna altijd bij grote calamiteiten. Eerst is de situatie chaotisch en kunnen de media eventjes nog redelijk vrij bewegen, maar op een gegeven moment wordt besloten dat de berichtgeving 'geharmoniseerd' moet worden. Vanaf dit punt moeten Chinese media de goedgekeurde berichtgeving van het officiële persbureau Xinhua overnemen. Het is dan niet meer de bedoeling dat verslaggevers zelf aan nieuwsgaring gaan doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden